You must enable JavaScript to view this site.
This site uses cookies. By continuing to browse the site you are agreeing to our use of cookies. Review our legal notice and privacy policy for more details.
Close
Homepage > Regions / Countries > Europe and Central Asia > Turkey-Cyprus > Cyprus > Aphrodite’s Gift: Can Cypriot Gas Power a New Dialogue?

Το Δώρο της Αφροδίτης: Μπορει το Φυσικό Αέριο να Ενεργοποιήσει Έναν Νέο Διάλογο;

Europe Report N°216 2 Apr 2012

ΣΥΝΟΨΗ

Οι εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο αυξήθηκαν προς το τέλος του 2011, όταν οι Ελληνοκύπριοι άρχισαν μονομερώς γεωτρήσεις στις πλούσιες σε υδρογονάνθρακες παράκτιες περιοχές τους, με την Τουρκία να απαντά με σκληρή κριτική και απειλητικές κινήσεις του στόλου της. Τα αμφισβητούμενα θαλάσσια σύνορα και οι έρευνες για φυσικό αέριο γύρω από το διχοτομημένο νησί αποτελούν τις πηγές της πρόσφατης διένεξης, ωστόσο ένταση προκαλείται επίσης και από την επιβράδυνση των συνομιλιών για την επανένωση της Κύπρου, οι οποίες διεξάγονται με τη διαμεσολάβηση του ΟΗΕ. Υπάρχει ανάγκη για αλλαγή προσέγγισης. Η ύπαρξη φυσικού αερίου μπορεί να απομακρύνει περαιτέρω τις δυο κοινότητες και να αυξήσει την ένταση μεταξύ τους, ή μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία  για τους αξιωματούχους όλων των πλευρών, της Τουρκίας συμπεριλαμβανομένης, να συνομιλήσουν και να έλθουν σε συμφωνία για την εκμετάλλευση και διακίνηση του νέου αυτού ευρήματος.      

Ένα χρόνο νωρίτερα, όταν οι διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό βρίσκονταν ήδη σε αδιέξοδο, η Crisis Group πρότεινε έξι βήματα για να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη και να διευκολυνθεί η δημιουργία ενός κλίματος που θα ήταν πρόσφορο για την επίτευξη μιας γενικότερης συμφωνίας. Κανένα από αυτά δεν εφαρμόστηκε· αντ’ αυτού οι συνομιλίες πάγωσαν και η εμπιστοσύνη μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών μειώθηκε περαιτέρω. Όπως γράψαμε και τον Φεβρουάριο του 2011, ούτε οι Ελληνοκύπριοι ούτε οι Τουρκοκύπριοι μπορούν να εκμεταλλευτούν πλήρως τις δυνατότητές τους σε ένα νησί του οποίου το μέλλον είναι διαιρεμένο, αβέβαιο, στρατιωτικοποιημένο και αντιμέτωπο με νέες οικονομικές δυσκολίες. Οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) βρίσκονται σε κίνδυνο και με την Κύπρο εκτός ΝΑΤΟ και την Τουρκία εντός, οι διενέξεις τους συνεχίζουν να υπονομεύουν τη συνεργασία ΕΕ-ΝΑΤΟ. Η έναρξη γεωτρήσεων στα παράκτια του νησιού τον Σεπτέμβριο του 2011 έχει εντείνει αυτούς τους κινδύνους.

 

Τον Σεπτέμβριο του 2011, η Κυπριακή Δημοκρατία, με τη βοήθεια της Noble Energy Inc., η οποία εδρεύει στις ΗΠΑ, ξεκίνησε παράκτιες γεωτρήσεις στα νότια του νησιού και ανακάλυψε σημαντικά αποθέματα φυσικού αερίου στο οικόπεδο Αφροδίτη, από όπου ξεκίνησε η γεώτρηση. Είναι πιθανό να εντοπισθούν κι άλλα αποθέματα, ενώ τον Φεβρουάριο του 2012 υπήρξε νέα πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για τα εναπομείναντα οικόπεδα. Η Κυπριακή Δημοκρατία θεωρεί πως έχει το κυριαρχικό δικαίωμα να προχωρήσει σε εξορύξεις στην αποκλειστική οικονομική της ζώνη (ΑΟΖ), η οποία έχει οριοθετηθεί μέσω συνθηκών με την Αίγυπτο, τον Λίβανο και το Ισραήλ, αλλά όχι και με την Τουρκία, τη Συρία ή την Ελλάδα. Αυτό που περιπλέκει περαιτέρω την κατάσταση είναι το γεγονός ότι το 30% της εταιρείας Noble Energy ανήκει σε ισραηλινά συμφέροντα και το οικόπεδο Αφροδίτη εμπίπτει εν μέρει στην ΑΟΖ του Ισραήλ. Τελευταία έχουν σημειωθεί εντάσεις στις σχέσεις της Τουρκίας τόσο με την Κύπρο όσο και με το Ισραήλ, που πρόσφατα υπέγραψαν συμφωνίες άμυνας και συνεργασίας.

Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία και αμφισβητεί το δικαίωμά της να προσχωρήσει σε συμφωνίες σχετικά με την ΑΟΖ ή να αξιοποιήσει μονομερώς τους φυσικούς της πόρους μέχρι να υπάρξει μια συνολική διευθέτηση. Ισχυρίζεται ότι η ελληνοκυπριακή κυβέρνηση δεν αντιπροσωπεύει τα συμφέροντα των Τουρκοκυπρίων ή ενός ενωμένου νησιού, αντικρούει τους ισχυρισμούς των Ελληνοκυπρίων για αποκλειστική κυριαρχία, υποστηρίζοντας ότι το ζήτημα της κυριαρχίας είναι προς διαπραγμάτευση στις τρέχουσες συνομιλίες, και επικαλείται την ιδιότητά της ως εγγυήτριας δύναμης σύμφωνα με τη Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960 για να προστατέψει τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων. Συνεπώς, η κίνηση για εξόρυξη από πλευράς των Ελλληνοκυπρίων προκάλεσε δριμεία αντίδραση, με την Άγκυρα να στέλνει πλοία της κοντά σε ελληνοκυπριακές εγκαταστάσεις, να υπογράφει συμφωνίες καθορισμού θαλάσσιων συνόρων με τους Τουρκοκύπριους, να καθορίζει την υφαλοκρηπίδα μεταξύ των τουρκικών ακτών και του βορείου τμήματος του νησιού, να ξεκινά δικές της γεωτρήσεις φυσικού αερίου στα ανοιχτά της Κύπρου, και να ανακοινώνει ότι θα προχωρήσει σε χερσαίες εξορύξεις στο βόρειο τμήμα του νησιού εκ μέρους των Τουρκοκυπρίων.

Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει το κυριαρχικό δικαίωμα ερευνών και εκμετάλλευσης φυσικών πόρων που βρίσκονται εντός των θαλασσίων της ζωνών, έχει έντονη οικονομική ανάγκη για νέες πηγές εσόδων, και μπορεί δικαιολογημένα να διαμαρτύρεται για τις τουρκικές ενέργειες και απειλές. Παρ’ όλ’ αυτά, η μονομερής έναρξη ερευνών εκ μέρους της συνιστά παραβίαση της δέσμευσής της να μοιράζεται τους φυσικούς πόρους και υπονομεύει τις ήδη εύθραυστες συνομιλίες για την επανένωση. Οι αόριστες ελληνοκυπριακές υποσχέσεις για μοίρασμα των εσόδων από την εξόρυξη φυσικού αερίου στο μέλλον δεν ικανοποιεί την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ωστόσο, η τελευταία μαζί με την Τουρκία, αντιδρούν προκλητικά και ενάντια στο πνεύμα των συνομιλιών υπογράφοντας  συμφωνία για οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας, και προβαίνοντας σε έρευνες και γεώτρηση. Η Τουρκία, με τη μακριά ακτογραμμή της, έχει βάσιμες ανησυχίες ότι μπορεί να απολέσει το  μερίδιο που δικαιούται στις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου, σε περίπτωση που η Κυπριακή Δημοκρατία, και πιθανώς η Ελλάδα, ορίσουν τις ΑΟΖ τους· ωστόσο η Άγκυρα θα πρέπει να σταματήσει να αρνείται το διάλογο και να προσεγγίσει τους Ελληνοκύπριους για να υποστηρίξει τις διεκδικήσεις της.

Οι Ελληνοκύπριοι ισχυρίζονται ότι θα πρέπει να αποφασίσουν σύντομα για το πώς θα μεταφερθεί το νέο αυτό φυσικό αέριο. Το να διοχετευτεί το κυπριακό αέριο στην Τουρκία και από κει στην ΕΕ θα ήταν μια πολύ καλύτερη επιλογή, σε πολιτικό και πιθανότατα και σε οικονομικό επίπεδο. Αυτό είναι πραγματικά απίθανο υπό τις παρούσες συνθήκες, υπό την έννοια ότι οι Ελληνοκύπριοι πιθανόν να επιλέξουν μια πιο ακριβή εναλλακτική υγροποίησης φυσικού αερίου (ΥΦΑ), παρακάμπτοντας την Τουρκία και τους Τουρκοκύπριους. Ωστόσο, οι επιπλέον κίνδυνοι που σχετίζονται με την ενεπίλυτη διένεξη θα καταστήσουν τη χρηματοδότηση ενός σχεδίου ΥΦΑ πιο δαπανηρή, και την εξεύρεση αγορών πιο δύσκολη, ενώ οι τουρκικές απειλές πιθανόν να κρατήσουν τις περισσότερες μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες σε απόσταση∙ εξάλλου, δεν υπάρχει ακόμη αρκετό κυπριακό φυσικό αέριο για να καταστεί οποιαδήποτε εγκατάσταση ΥΦΑ πραγματικά επικερδής, και επιπλέον ισραηλινές ποσότητες φαίνεται απίθανο να υπάρχουν. Ενεργειακοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι συνθήκες αυτές θα οδηγήσουν σε μεγάλες καθυστερήσεις.

Η προοπτική συνέχισης αυτής της δαπανηρής τακτικής του ‘μία σου και μία μου’ θα πρέπει να οδηγήσει τα εμπλεκόμενα μέρη σε μια εκ νέου δέσμευση για μια ολοκληρωμένη διευθέτηση για την επανένωση του νησιού, το οποίο είναι διαιρεμένο πολιτικά από το 1963, όταν οι Ελληνοκύπριοι πήραν τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας, και στρατιωτικά από το 1974 μετά την τουρκική εισβολή, η οποία δημιούργησε μια τουρκοκυπριακή ζώνη που περιλαμβάνει το βόρειο ένα τρίτο του νησιού. Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι έχουν συμφωνήσει ότι οι φυσικοί πόροι και οι διεθνείς συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένων κι εκείνων που οριοθετούν τα θαλάσσια σύνορα, θα αποτελούν ομοσπονδιακή αρμοδιότητα σε ένα επανενωμένο νησί.  Ωστόσο, δεν είναι πιθανό κατά τη διάρκεια του επόμενου χρόνου να σημειωθεί κάποια πρόοδος στις συνομιλίες που διεξάγονται υπό τη μεσολάβηση του ΟΗΕ. Ο ΟΗΕ, η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι βλέπουν ως φυσική προθεσμία την 1η Ιουλίου του 2012, όταν η Κυπριακή Δημοκρατία αναλάβει την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ.  Η επίτευξη ενός ουσιαστικού συμβιβασμού φαντάζει ακόμη περισσότερο απίθανη τώρα που ο ελληνοκυπριακός πολιτικός κόσμος είναι απασχολημένος με τις προεδρικές εκλογές του Φεβρουαρίου του 2013. 

Ακόμα και σε περίπτωση απουσίας μιας συνολικής διευθέτησης του Κυπριακού, τα εμπλεκόμενα μέρη θα πρέπει να επανεξετάσουν τα ενδεχόμενα οφέλη που απορρέουν από ανεξάρτητες κινήσεις οικοδόμησης εμπιστοσύνης, να αναζητήσουν αμοιβαία πλεονεκτήματα και να αποτρέψουν την περαιτέρω ένταση της κρίσης, κάνοντας τα ακόλουθα βήματα σχετικά με το ενεργειακό ζήτημα:  

  • Η ελληνοκυπριακή ηγεσία θα πρέπει να δεσμευτεί ότι θα μοιραστεί με τους Τουρκοκύπριους το 20% των καθαρών εσόδων ή του ίδιου του φυσικού αερίου από τα παράκτια κοιτάσματα υδρογονανθράκων, πιθανώς μέσω ενός μηχανισμού ο οποίος θα επιβλέπεται από τον ΟΗΕ, με την προϋπόθεση ότι και τα δύο μέρη παραμένουν επισήμως προσηλωμένα στην επανένωση του νησιού. Οι Τουρκοκύπριοι θα πρέπει να δεσμευτούν ότι θα μοιραστούν με τους Ελληνοκύπριους ένα αντίστοιχο μέρος των δικών τους εσόδων από την εκμετάλλευση  υδρογονανθράκων που θα προκύψουν από τις δικές τους δραστηριότητες εξόρυξης, οι οποίες βρίσκονται σε εξέλιξη.
  • Οι Ελληνοκύπριοι θα πρέπει να συμφωνήσουν με τους Τουρκοκύπριους για τη δημιουργία μιας δικοινοτικής, ad hoc συμβουλευτικής επιτροπής όπου θα συζητηθούν τα ενεργειακά ζητήματα και θα καθοριστεί η πιθανή εγχώρια και βιομηχανική χρήση του φυσικού αερίου σε όλο το νησί.
  • Η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι θα πρέπει να σταματήσουν να χρησιμοποιούν ρητορική απειλών, και να απέχουν από απειλητικές κινήσεις του στόλου τους εντός της ΑΟΖ του νησιού, ακόμα και αν αμφισβητούν τα όριά της· και θα πρέπει επισήμως να δεσμευτούν ότι δεν θα επέμβουν στην εξόρυξη, ούτε θα αναλάβουν οι ίδιοι εξορυκτική δραστηριότητα σε οικόπεδα υδρογονανθράκων που βρίσκονται εντός αυτών των υδάτων, συμπεριλαμβανομένων του νέου οικοπέδου Αφροδίτη και των περιοχών δυτικά της Κύπρου, για τις οποίες εκκρεμεί κάποια διευθέτηση.

 

Σε περίπτωση που δημιουργηθεί ένα βασικό περιβάλλον διαλόγου:

  • Η Τουρκία και η Κυπριακή Δημοκρατία θα πρέπει να συμφωνήσουν, πιθανόν με τη διαμεσολάβηση ενός τρίτου μέρους, ότι θα συζητήσουν τα ενεργειακά ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου, χωρίς προκατάληψη για τις συνομιλίες που διεξάγονται με τη μεσολάβηση του ΟΗΕ ή για όποια επίσημη αναγνώριση προκύψει από μια διευθέτηση. Θα πρέπει να μελετήσουν τη δυνατότητα πραγματοποίησης και να εξετάσουν το ενδεχόμενο συνεργασίας για εξαγωγή φυσικού αερίου μέσω αγωγού στην Τουρκία, και από εκεί στην Ευρώπη, έχοντας θέσει ισχυρούς όρους για τη συνεργασία αυτή υπό τη δεσμευτική διαιτησία ενός τρίτου μέρους.
  • Η Τουρκία, η Κύπρος και η Ελλάδα θα πρέπει να συμφωνήσουν ότι θα συζητήσουν τις διεκδικήσεις τους σχετικά με τις ΑΟΖ στην Ανατολική Μεσόγειο στο Διεθνές Δικαστήριο (ΔΔ) ή σε κάποιο διαιτητικό δικαστήριο.  

 

Η συνεργασία για την εκμετάλλευση των σημαντικών αποθεμάτων φυσικού αερίου, το οποίο οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι ηγέτες αναγνωρίζουν ως κοινή κληρονομιά, θα μπορούσε να συμβάλλει στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης χωρίς να προκαταβάλλεται το τελικό αποτέλεσμα των συνομιλιών για μια συνολική διευθέτηση στο νησί. Αν τα εμπλεκόμενα μέρη συνεχίσουν να προχωρούν σε μονομερείς ενέργειες, οι εντάσεις θα αυξηθούν, τα ατυχήματα θα γίνουν πιο πιθανά, ενώ οι Τούρκοι και οι Ελληνοκύπριοι θα εισέλθουν σε πορεία μετωπικής σύγκρουσης στην Ανατολική Μεσόγειο.

Λευκωσία/Κωνσταντινούπολη/Βρυξέλλες, 2 Απριλίου 2012