icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Whatsapp Youtube
በፌዴራልና በትግራይ መንግሥታት መካከል የሚታየው ውዝግብ መፍትሔ ይበጅለት
በፌዴራልና በትግራይ መንግሥታት መካከል የሚታየው ውዝግብ መፍትሔ ይበጅለት
An Ethiopian Orthodox priest holds a Tigray regional flag during the Tigray People's Liberation Front (TPLF) First Emergency General Congress in Mekelle, Ethiopia, 4 January 2020 EDUARDO SOTERAS / AFP
Briefing 160 / Africa

በፌዴራልና በትግራይ መንግሥታት መካከል የሚታየው ውዝግብ መፍትሔ ይበጅለት

አወዛጋቢው የክልላዊ ምርጫ ዕቅድ በፌዴራል መንግሥትና በትግራይ ባሉ ተቀናቃኞቹ መካከል ውጥረትን ፈጥሯል፡፡ ይኼንን ፍጥጫ ለማርገብ የትግራይ ባለሥልጣናት ለምርጫ የሚያደርጉትን ዝግጅት ማቆም የሚገባቸው ሲሆን፣ ውዝግቡንና ከበስተጀርባው ያሉ ምክንያቶች ለመፍታት ውይይት ማድረግ ይኖርባቸዋል፡፡

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

ምን አዲስ አለ? የትግራይ ክልል ከፌዴራል መንግሥቱ ውሳኔ በተቃራኒ ምርጫ ለማድረግበመወሰኑ ምክንያት በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድና በትግራይ ባሉ ተቀናቃኞችቸው መካከልግጭትተፈጥሯል፡፡ ትግራይ ምርጫውን ብታደርግ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ መንግሥት በትግራይምርጫ የሚመረጥን መንግሥት ትቀባይነት እንደሚነፍጉ አስጠንቅቀዋል፡፡


ይህ ለምን ያሳስባል? ምንም እንኳን ጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ ወታደራዊ ዕርምጃ አይታሰብምቢሉም፣ ሁለቱን ወገኖች ሊያጋጭ በሚችል መልኩ የፌዴራል መንግሥቱ ባለሥልጣናት ሌሎችጠንካራ ዕርምጃዎች እንደሚኖሩ እየዛቱ ይገኛሉ፡፡ ይህ ውጥረት ትግራይ የመገንጠል ጥያቄ በሕግእንድታነሳ ሊያደርጋት ስለሚችልም ችግሩን በማባባስ ከአዲስ አበባና ከአማራ ክልል ጋር ግጭቶችእንዲያይሉ ሊያደርግ ይችላል፡፡


ታዲያ ምን ይደረግ? ሁኔታውን ለማርገብ ትግራይ ምርጫ ለማድረግ የያዘችውን ዕቅድ ማዘግየትየሚኖርባት ሲሆን፣ አዲስ አበባ ደግሞ ለውይይት በር በመክፈት ከመግባባት ለመድረስ ዝግጁመሆን አለባት፡፡ የችግሩን ግዝፈት በመገንዘብም ከአህጉሪቱ ተሰሚነት ባላቸው አካላት አደራዳሪነትሊያስፈልግ ይችላል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይም አገራዊ ምክክርን በመደገፍ የተስተጓጎለውንአገራዊሽግግር ማስቀጠል ይኖርባቸዋል፡፡

መግቢያ

የፌዴራል መንግሥትና የትግራይ መንግሥት በትግራይ ሊደረግ በታቀደው ክልላዊ ምርጫ ሳቢያ ከፍጥጫ ተዳርሰዋል፡፡ አገሪቱ ደግሞ ጠቅላይ ሚኒስትሩን ወደ ሥልጣን ያመጣው አመጽ ዋነኛ ማዕከል በሆነችው የኦሮሚያ ክልል እንደ ጀግና ከሚታየው አርቲስት ግድያ በኋላ ከተቀሰቀሰውና የበርካቶችን ሕይወት ከቀጠፈው ግጭት ገና እያገገመች ትገኛለች፡፡ አሁን ደግሞ ሌላ ቀውስ ተደቅኖባታል - በተቃራኒ ጎራ ከተሰለፉት የፌዴራልና የትግራይ መንግሥታት ባለሥልጣናት ሳቢያ፡፡ ጠቅላይ ሚኒትር ዐብይ በ2010 ዓ.ም. ወደ ሥልጣን ሲመጡ ከመንግሥትና አገራዊ ተቋማት ኃላፊነታቸው ያነሷቸውን በርካታ ግለሰቦችን ጨምሮ ከትግራይ ልሒቃን ጋር የሻከረ ግንኙነት ነው ያላቸው፡፡ የትግራይ ክልል ምክር ቤት ደግሞ በሰኔ ወር 2012 ዓ.ም. ባደረገው ጉባዔ የፌዴራል መንግሥት ሁሉም ዓይነት ምርጫዎች በኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ ሳቢያ እንዲራዘሙ ካስተላለፈው ውሳኔ በተቃራኒ ምርጫ እንዲደረግ መወሰኑ ይባሱኑ ውጥረቱን አጡዞታል፡፡ ምንም እንኳን አስቀድሞ የትግራይ ክልልን ምርጫ ለማስቆም ‹‹ማንኛውንም ዕርምጃ›› ለመውሰድ ዝግጁ እንደሆኑ የተናገሩ ቢሆንም፣ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ በትግራይ ላይ ወታደራዊ ዕርምጃ መውሰድ አማራጭ እንዳልሆነ ተናግረዋል፡፡ ውዝግቡን ለማርገብ ትግራይ ምርጫ ለማድረግ የያዘችውን ዕቅድ ማዘግየት የሚኖርባት ሲሆን፣ አዲስ አበባ ደግሞ ለውይይት በር በመክፈት ከትግራይ ክልል ጋር በምርጫው ዙሪያ ከመግባባት ለመድረስ ዝግጁ ሆነው ለውዝግቡ መነሻ የሆናቸውን ጉዳይ ከመሠረቱ ማቅለል ይገባቸዋል፡፡

ከትግራይ ክልል ጋር የተፈጠረው ውዝግብ የሚጀምረው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ በኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ ሳቢያ ምርጫ ለማድረግ የሚያደርገውን ዝግጅት መተዉን ተከትሎ ነው፡፡ የፌዴራል መንግሥት ወረርሽኙ በቁጥጥር ሥር መዋሉን የፌዴራል የጤና ተቋማት እስከሚያረጋግጡ ድረስ ከዘጠኝ እስከ አሥራ ሁለት ወራት ውስጥ ምንም ምርጫ አይደረግም ብሎ በወሰነ በሁለተኛው ቀን የትግራይ ክልል ምክር ቤት ግን አሁን ጳጉሜ 4 ቀን 2012 ዓ.ም. እንዲካሔድ ቀን የተቆረጠለትን ምርጫ እንደሚደረግ ውሳኔ አስተላለፈ፡፡ በእሳቤ ደረጃ ይህ ምርጫ ተደረገ አልተደረገ በትግራይ ባለው የሥልጣን ሚዛን ላይ የሚኖረው ተጽዕኖ እምብዛም ነው፡፡ ምርጫው ቢራዘምም አሁን ያለው የክልሉ መሪ ፓርቲ ክልሉን መምራቱን የሚቀጥል ሲሆን፣ ምርጫው ቢደረግም አሸናፊ ሆኖ መውጣቱ የሚጠበቅ ነው፡፡ ነገር ግን ትግራይ ምርጫን ማድረግ በሕገ ደንብ ትችላለች ወይ የሚለው ጥያቄ ለኢትዮጵያ ሕልውና ወሳኝነት ያለው ጥያቄ ሆኗል፡፡ የትግራይ ባለሥልጣናት ምርጫ ማድረግ ሕገ መንግሥታዊ መብታቸው እንደሆነ በማስረገጥ የፌዴራል መንግሥት የክልል መንግሥታትን ምርጫ ለማራዘም ያስተላፈው ውሳኔ ሕገ ወጥ ነው ይላሉ፡፡ የፌዴራል ባለሥልጣናት በበኩላቸው የትግራይን ሕገ መንግሥታዊ አረዳድ ወደ ጎን በማለት ተግባሩን ሕገ ወጥ ሲሉ ይፈርጁታል፡፡

በፌዴራል መንግሥትና በክልሉ መንግሥት መካከል ከሚታየው ውዝግብ በስተጀርባ፤  በዐቢይና እርሳቸው ወደ ሥልጣን ከመምጣታቸው በፊት በኢ.ህ.አ.ዴ.ግ  ዋነኛ ተጫዋቾች በነበሩት የትግራይ ልሒቃን መካከል ያለ የሥልጣን ሽሚያ ነው፡፡ የትግራይ ባለሥልጣናት በበኩላቸው፣ የፌዴራል መንግሥት ኃላፊዎች ጠቅላይ ሚኒስትሩ ወደ ሥልጣን ከመጡበት ጊዜ አንስቶና በተለይም የትግራይ ገዢ ፓርቲ /ሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕ.ወ.ሓ.ት)/ የብልጽግና ፓርቲን ላለመዋሃድ መወሰኑን ተከትሎ ሕ.ወ.ሓ.ት.ን ለመቅጣት እየሠሩ ነው ብለው ያምናሉ፡፡፡፡ ውዝግቡ   በተለይ በቅርብ ወራት ውስጥ አይሎ የታየ ሲሆን፣ የሕ.ወ.ሓ.ት ባለሥልጣናት መታሰርና ከሕ.ወ.ሓ.ት ጋር ቁርኝት ያላቸው ድርጅቶች ላይ በፌዴራል መንግሥት ምርመራ መጀመር ይህን ውዝግብ ይበልጥ ያስረዳሉ።

  እንዲሁም አገሪቱ በሰኔ ወር በለውጡ መጀመሪያ ጊዜያት ታስተናግድ የነበረውን ዓይነት አስከፊ አመፆችን ያስከተለውን የኦሮሞ ታዋቂ ሙዚቀኛ ሃጫሉ ሁንዴሳ ግድያን ተጠያቂነት አስመልክቶ ሕ.ወ.ሓ.ት. ን የሚወነጅሉ እናም ሕ.ወ.ሓ.ት አገሪቱን በማተራመስ ዘመቻ ላይ ይገኛል የሚሉ የዐብይ አህመድ ደጋፊዎች የሕ.ወ.ሓ.ት. ና የዐብይ አህምድን አለመስማማት መገለጫዎቹ ነበሩ፡፡

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐብይ በትግራይ መርጫ ምክንያት ወታደራዊ ዕርምጃ እንደማይኖር ወይንም ለትግራይ የሚሰጠው የፌዴራል የበጀት ድጎማ እንደማይቋረጥ ማረጋገጫ ቢሰጡም በርሳቸው የፖለቲካ ወገን የሚገኙና ጦርነትን የሚናፍቁ ግን ይገኛሉ፡፡ የፌዴራል ባለሥልጣናት ምርጫው በርከት ያሉ ዕርምጃዎች በክልሉ ላይ እንዲወሰዱ ምክንያት እንደሚሆን የሚያመላክቱ ሲሆን፣ ይህም ሁለቱ ወገኖችን ሊያጋጭ የሚችል ነው፡፡ እንዲህ መሰል ዕርምጃዎች ደግሞ ትግራይ ክልል በኢትዮጵያ ፌዴሬሽን ውስጥ ያለውን ራስን በራስ የማስተዳደር መብት መጣስ የሚያሳዩ ናቸው ብለው ስለሚያምኑ በሕገ መንግሥቱ የተደነገገውን የመገንጠል ጥያቄ ሊያነሱ ይችላሉ፡፡ ይህ ዕርምጃ ደግሞ ለፌዴራል መንግሥቱ ብቻ ሳይሆን ትግራይ ልገንጠል ብትል ከራሷ ጋር ልትከልል የምትችላቸውን አካባቢዎች በኃይል እንወስዳለን ለሚሉ ለትግራይ ደቡባዊ አዋሳኝ የአማራ ክልል ልሒቃንም ሳይቀር ግጭት ቀስቃሽ ሊሆን ይችላል፡፡ በዚህ ወይንም በሌላ ምክንያት ሳቢያ የሚፈጠሩ ወታደራዊ ፍጥጫዎች እንዲሁም የፌዴራል መንግሥት ጣልቃ ገብነት፣ ውግንናቸው ለክልሉ ሊሆን የሚችሉ በርካታ መካከለኛ አመራር ላይ የሚገኙ የትግራይ ተወላጅ የጦር መኮንኖችን ሊኖሩ ስለሚችሉ፣ የመከላከያ ሠራዊቱን አንድነት በከባዱ ይፈትናል፡፡

የጉዳዩን ክብደት በመረዳት ታላላቅ የአፍሪካ መንግሥታት መሪዎችና የኢትዮጵያ አገር ሽማግሌዎች፣ የኃይማኖት አባቶችን ጨምሮ፣ ሁለቱ ወገኖች ወደ ግጭት እንዳይገቡ ማግባባት መቻል ይገባቸዋል፡፡ የኢትዮጵያ መንግሥታት በታሪካቸው የውጭ ተጽዕን አስወግደው የቆዩ ቢሆንም እና ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይም በውስጥ ጉዳይ የውጭ ጣልቃ ገብነትን ሊያጣጥሉ ቢችሉም የአህጉሪቱ ታላላቅ መሪዎች ግን ለውጥ ሊያመጡ ይችላሉ፡፡ የአፍሪካ ሕብረት የወቅቱ ሊቀ-መንበርና የደቡብ አፍሪካ ፕሬዚዳንት ሲሪል ራማፎሳ በገለልተኝነት የሁለቱንም ወገን ሐሳብ ሊያስተናግዱ ስለሚችሉ ከሌሎች የአፍሪካ አገሮች ጋር በመሆን ወደ ጠረጴዛ ዙሪያ ሊያመጧቸው ይችላሉ፡፡ የዚህ ውይይት ዓላማም ትግራይ ክልል ምርጫውን እንዲያቆም ለማሳመን፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት እንዲህ ያሉ ምርጫዎችን በተመለከተ ያሳለፈውን የሕገ መንግሥት ትርጉም ውሳኔ እንዲያዘገይ ማድረግና ሁለቱ ወገኖች በመካከላቸው ያለው ልዩነት ለማጥበብ ውይይት እንዲጀምሩ መገፋፋት መሆን አለበት፡፡ ነገር ግን ትግራይ የፌደሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ከመስጠቱ በማስቀደም ወይንም ውሳኔውን ባለመቀበል ምርጫ ካደረገች፣ የተቀሩት ክልሎች ምርጫ ሲያደርጉ ትግራይም አብራ ለማድረግ እስከተስማማች ድረስ የትግራይ ክልልን ድርጊት በመቀበል የዚህን ጎርባጣ ሁኔታ ቆይታ ለማሳጠር መጣሩ እንደሚመረጥ እናምናለን፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ ወታደራዊ ዕርምጃ አይኖርም ላሉት ቃል ታማኝ መሆን ይኖርባቸዋል፡፡

በጠቅላላው አሁን ጠቅላይ ሚኒስትሩም ሆኑ ሌሎች የኢትዮጵያ መሪዎች ለብሔራዊ ውይይት ከልብ የሆነ ትኩረት የሚሰጡበት ጊዜ ነው፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩና በዙሪያቸው ያሉ አማካሪዎች ከ2010 መጨረሻ ጀምሮ ተቃዋሚዎች ያለገደብ ድምጻቸውን ማሰማት የሚችሉበትን ያልተገመተ ዕድል አግኝተዋል በሚል ዕምነት ብሔራዊ ውይይት ለማድረግ ብዙም ፍቃደኛ አይመስሉም፡፡ ይሁን እንጂ የአገሪቱ መልከ ብዙ፣ እየጎሉ የመጡና የተቆላለፉ የአደጋ ስንጥቆች ከመቼውም ጊዜ በበለጠ እንዲህ ያለ አገራዊ ውይይት አስፈላጊ እንዲሆን ያደርጋሉ፡፡ እንዲህ ያለው ውይይት የኢትዮጵያን የተስተጓጎለ ሽግግር ለማስቀጠልና በኃያላን ክልሎችና በብሔር ፌዴራሊዝም ደጋፊዎችና ተቃዋሚዎች መካከል ያለውን መራር ልዩነት ፈር ለማስያዝ ያለመ መሆን ይኖርበታል፡፡