icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Youtube
ایستاده بر غبار: گزارش سومین سال اجرای برجام
ایستاده بر غبار: گزارش سومین سال اجرای برجام
Table of Contents
  1. چکیده
U.S. President Donald Trump, Acting U.S. Defense Secretary Patrick Shanahan (R) and Acting Secretary of the Interior David Bernhardt attend a Cabinet meeting on day 12 of the partial U.S. government shutdown at the White House, 2 January 2019. REUTERS/Jim Young
Report 195 / Middle East & North Africa

ایستاده بر غبار: گزارش سومین سال اجرای برجام

 

در کمال شگفتی، برجام پس از خروج آمریکا همچنان نفس می‌کشد. حال این توافق باید طوفان پیش رو در سال 2019 را پشت سر بگذارد که بمراتب خطرناک‌تر به نظر می‌رسد. این در حالی است که فشار روزافزون تحریم‌های آمریکا صبر ایران را به چالش می کشد. تهران باید با کمک و همکاری اروپا به تعهدات برجامی خود پایبند بماند به امید اینکه روزگاری بهتر فرا برسد. 

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

تحولات اخیر: در حالی وارد چهارمین سال اجرای برجام می شویم که ایران به صورت کامل به تعهدات هسته ای اش متعهد باقی مانده است. از سوی مقابل دولت ترامپ، که در اردیبهشت به صورت یکجانبه از این توافق خارج شد، در طول سال تحریم های سنگینی را علیه ایران وضع کرد  که اثر آنها در حال بروز است.

اهمیت موضوع: آمریکا معتقد است که با اعمال فشار های اقتصادی و غیره می تواند تهران را به مذاکره، تعلیق آزمایش موشک های بالستیک و یا کاهش فعالیت های منطقه ای اش وادار کند؛ فشار هایی که حتی شاید به آشوب های ضد حکومتی در این کشور منجر شوند. ایران تا کنون با احتیاط رفتار کرده است اما ممکن است زمانی فرا برسد که طاقت اش طاق شود و از تعهدات برجامی اش سر باز زند یا برای انتقام گیری به مواضع آمریکا در منطقه حمله کند.

راه کار ها: برای جلوگیری از افزایش تنش ها، تهران باید همچنان به برجام متعهد بماند و به کاهش درگیری های منطقه ای کمک کند. سایر امضاکنندگان باقیمانده در برجام باید روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود را با ایران افزایش دهند. تهران هم متقابلا باید برای به حد اکثر رساندن ظرفیت بهره گیری از منافع اقتصادی نظام بانکی اش را اصلاح کند. کاندیداهای انتخابات ریاست جمهوری 2020 آمریکا نیز باید اعلام کنند که در صورت پیروزی به برجام باز خواهند گشت.

چکیده

اینکه چطور برجام بعد از ضربه سنگین خروج آمریکا هنوز نفس می کشد شگفت انگیز است؛ پدیده ای که تا حد زیادی مدیون تلاش های سایر امضاکنندگان این توافق می باشد.  اما همچنان عوامل زیادی هستند که برجام را به شدت آسیب پذیر می کنند. وضع و اعمال تحریم های بی رحمانه توسط آمریکا، خطرات ناشی از تنش های روزافزون منطقه ای و تمایل برخی از مسئولین آمریکایی به تقابل نظامی با ایران تنها برخی از این عوامل هستند. با این وجود به احتمال زیاد ایران رویکرد کنونی اش را که مبتنی بر رعایت تعهدات هسته ای و صبر راهبردی در برابر دولت ترامپ است ادامه خواهد داد. اما تداوم این رویکرد مستلزم استمرار تلاش های روسیه، چین و علی الخصوص اروپا می باشد  تا انگیزه های اقتصادی و دیپلماتیک لازم را برای ایران مهیا کنند. در مقابل تهران می تواند از دو طریق نقشی اساسی در تسهیل این تلاش ها بازی کند: اولا با تصویب قوانین مربوط به کارگروه ویژه اقدام مالی (FATF) استاندارد های بانکی اش را تقویت کند و ثانیا نشان دهد که می تواند نقش سازنده تری در منطقه بازی کند که اولین قدم در این جهت می تواند فشار آوردن به حوثی ها باشد تا توافقی را که به واسطه گری نماینده ویژه سازمان ملل امضا شد به صورت کامل اجرا کنند. از سمت آمریکا نیز، کاندیدا های انتخابات ریاست جمهوری 2020 نیز باید اعلام کنند که خواستار پیوستن دوباره به برجام هستند.

در آستانه چهارمین سال اجرای برجام نباید از این حقیقت غافل شد که این توافق همچنان هدف اصلی خود را تامین می کند. براساس گزارشات آژانس بین المللی انرژی اتمی، برنامه هسته ای ایران کماکان در چارچوب محدودیت های برجامی فعالیت می کند. اما آنچه که تحقق نیافته است ما به ازای اصلی این محدودیت ها و نظارت های هسته ای، یعنی لغو تحریم ها، می باشد؛ نقض عهدی که ایران را از منافع موعود محروم کرد. حتی یکجانبه بودن تحریم های واشنگتن چیزی از اثر گذاری آنها کم نکرد و مدت کوتاهی پس از وضع تحریم ها درآمد نفتی ایران به سرعت رو به کاهش گذاشت و نرخ تورم به صورت سرسام آوری افزایش یافت.

اگرچه که هدف نهایی واشنگتن کاملا مشخص نیست، اما دولت آمریکا در به زانو درآوردن اقتصاد ایران، بیرون راندن سرمایه گزاران و تجار از کشور و کشاندن مردم به خیابان ها مصمم به نظر می رسد. در بین مسئولین آمریکایی، برخی به دنبال آوردن ایران بر سر میز مذاکره اند، عده ای امید دارند تا ایران را وادار کنند اقدامات منطقه ای و برنامه موشکی اش را محدود کند و گروهی نیز در صدد متزلزل کردن و یا حتی برانداختن نظام در ایران هستند.

در حال حاضر به نظر می رسد که سرنوشت برجام در گرو سه مسابقه است که شرکت کنندگانش با زمان رقابت می کنند: آمریکا در تلاش است که بیشترین حد فشار را در کمترین زمان ممکن بر ایران اعمال کند به امید اینکه اقتصاد این کشور از هم بپاشد؛ ایران سیاست صبر و تحمل در پیش گرفته است در انتظار اینکه دولت ترامپ درگیر مسائل دیگری شود، شکست بخورد و یا در انتخابات 2020 از قدرت کنار برود؛ و اروپا مجدانه می کوشد تا با ایجاد انگیزه های سیاسی و دیپلماتیک برای ایران جلوی از ریل خارج شدن برجام را بگیرد بدون آنکه به اختلافات فراآتلانتیکی دامن بزند.

با توجه به اینکه ایران مایل نیست در برابر سیاست فشار ترامپ سر خم کند، احتمال برقراری دور جدیدی از مذاکرات پایین به نظر می رسد. در سرنگونی نظام و تغییر حکومت ایران هم تردید جدی وجود دارد چراکه ایران سابقه ای طولانی در مدیریت شرایط سخت اقتصادی و در سرکوب صدای معترضان دارد. بنابراین سیاست آمریکا به احتمال زیاد صرفا در ناتوان سازی اقتصاد ایران موفق خواهد بود و نه در سایر اهدافی که دنبال می کند. بعلاوه، این سیاست ها می تواند منجر شود که ایران به تدریج از محدودیت های هسته ای مبتنی بر برجام سرباز زند و یا از متحدان اش در منطقه استفاده کند تا مواضع آمریکا را مورد حمله قرار دهد. هر دو اقدام می تواند محرک یک مقابله نظامی بین دو کشور باشد. در نهایت نباید فراموش کرد که این معادله یک مجهول دیگر نیز دارد و آن نتیجه ی بالا گرفتن آتش رقابت های سیاسی در انتخابات ها و حوادث سیاسی پیش رو در هر دو کشور است: انتخابات مجلس 2020 و ریاست جمهوری 2021 (و احتمال جانشینی رهبری) در ایران و انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال 2020.

حتی با فرض اینکه برجام از این نقاط عطف بالقوه به سلامت عبور کند، بازگشت به شرایط گذشته لزوما ممکن یا محتمل نخواهد بود. حداقل در مورد انتخابات ریاست جمهوری آمریکا می توان گفت که اگر ترامپ برنده این انتخابات باشد، تصور اینکه ایران برای چهار سال دیگر هم این تحریم های طاقت فرسا را تاب بیاورد دشوار است. و اگر یک کاندیدای دموکرات پیروز شود، اگرچه به احتمال قوی وی با بازگشت به برجام موافقت خواهد کرد اما برای استحکام بخشیدن به آن با فشار زیادی مواجه خواهد شد چراکه محدودیت های اساسی در مورد ظرفیت ایران برای غنی سازی اورانیوم در سال 2024 پایان خواهد یافت.

به عبارت دیگر، در آینده به احتمال قوی زمانی فرا خواهد رسید که به قراردادی جایگزین نیاز باشد که بر مبنای برجام طراحی شده است. اگرچه ایران در وضعیت کنونی نمی خواهد به این سناریو تن در دهد، اما واقعیت این است که هیچ یک از طرفین برجام به طور کامل از آن راضی نیستند: ایران به این دلیل که لغو تحریم ها حتی در دوران دولت اوباما به قدر کفایت کارآمد نبود؛ و آمریکا و یا اروپا نیز به این دلیل که یک سری از محدودیت های هسته ای در زمان نسبتا کوتاهی منقضی خواهند شد، و اینکه برجام به موشک های بالستیک و فعالیت های منطقه ای ایران نپرداخته است. بنابراین دو سال آینده می تواند فرصتی مغتنم برای بررسی ویژگی های قرارداد جایگزین برجام باشد؛ توافقی که بادوام تر و به مراتب در تامین منافع همه ی اطراف مذاکره کاراتر باشد.

و سر آخر، آنچه که برجام را رقم زد ترس از مسابقه ای بین تحریم ها و سانتریفیوژ ها بود که می توانست با ایران هسته ای یا بمباران ایران به اوج خود برسد. همان انگیزه است که امروز طرف های باقیمانده در برجام را مجاب می کند آن را حتی بدون حضور آمریکا هم حفظ کنند. نباید گذاشت تا برجام با چنین مسابقه ای خطرناک جایگزین شود.

 

تهران/واشنگتن/بروکسل، 26 دی 1397