icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Whatsapp Youtube
ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار
ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار
The Arduous Path to Restoring the Iran Nuclear Deal
The Arduous Path to Restoring the Iran Nuclear Deal
President of Iran, Hassan Rouhani and President of Turkey, Recep Tayyip Erdogan hold a joint press conference following their meeting, at Presidential Complex, in Ankara, Turkey on 16 April, 2016. AFP/Rasit Aydoga

ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

چکیده

ترکیه و ایران بیش از دو قرن است که به رغم رقابت شدید ژئوپلیتیکی از شامات تا عراق و قققاز، صلح میان خود را پایدار نگه داشته اند، روابط فزاینده در زمینه ی انرژی و بازرگانی را از مسائل دیگر جدا کرده اند، و حتا زمانی که منافعشان تلاقی کرده، در منطقه همکاری هم کرده اند. با این همه، امروز در شرایطی که اقتصاد ایران و ترکیه به شکل فزاینده ای در هم تنیده است، اختلافی عمیق بر سر منافع اساسی آنها در عراق و سوریه، این دو امپراتوریِ پیشین را به رویارویی نزدیک می سازد. هنوز برای شروعی دوباره – که بی نهایت ضروری است – دیر نشده، اما تنها به شرطی که هر دو طرف، منافع بنیادی خود را در تغییر مسیر و گام هایی برای حل و فصل صلح آمیز اختلاف هایشان بردارند، کاری که هر دو کشور در دویست سال گذشته کرده اند.

گروه های قومی و فرهنگ های مشترک دو کشور، گاه چنین می نمایانند که ایران و ترکیه دو روی یک سکه اند. این در حالی است که ایران حامی مهم اسلام شیعی  دولت دینی در منطقه است، ولی قانون اساسیِ عرفیِ ترکیه بر پایه آموزه های اسلامِ سنی بنا شده است. به تایید مقام ها و دیپلمات های دو کشور، ترکیه و ایران بر سر استحکام رابطه ای که در طی سالیان دراز همزیستی، به دقت شکل داده اند و پرورانده اند، توافق دارند. با این همه، از سال ۲۰۱۱ که خاورمیانه و شمال آفریقا دستخوش تلاطم شد، اصطکاک بر سر آنچه که از سوی هر یک از دو کشور، تحرکات خصمانه ی طرف دیگر در دو کشور مهم همسایه تلقی می شود، افزایش یافته است. ناتوانیِ ایران و ترکیه در سازش بایکدیگر، به طور بالقوه می تواند پیوندهای نیرومند میان شان را تضعیف و یا حتی پاره کند.

هر دو کشور، شرکا و واسطه های محلی خود در جبهه های نبرد موصل، تل عفر، حلب و رقه را تقویت کرده اند، شرکا و واسطه هایی که به شدت در تلاش اند سررشته ی هر آنچه را که از ویرانه ی جنگ های امروز سر بیرون آورد، به دست گیرند. هرچند ایران و ترکیه هر دو کوشیده اند بر منافع مشترک شان – از جمله شکست دادن یا دست کم به حاشیه راندن دولت اسلامی و جلوگیری از قدرت گرفتن کُردهای سنیِ خواهانِ خودمختاری – تاکید کنند، بدگمانی های عمیق در باره ی نیاتی که طرف دیگر برای سودبردن از آشفتگی اوضاع در سر دارد، آنها را از دست زدن به اقداماتی برای فرو نشاندن شعله های اختلاف باز داشته است. برعکس، سیر تحولات حاکی از عمیق تر شدن تنش های فرقه ای، خونریزی بیشتر، بی ثباتی فزاینده در سراسر منطقه، و تقویت ریسک رویارویی نظامی – ولو غیرعمد – میان دو طرف در صورت تداخل حوزه های نفوذشان است. اگر چنانچه آنکارا ادعا می کند یک پهباد ساخت ایران چهار سرباز ترکیه را در شمال سوریه در۲۴ نوامبر ۲۰۱۶ کشته باشد، تنش میان دو کشور در مسیر خطرناک تشدید قرار دارد.

برای معکوس کردن این مسیر و پیش گیری از بدترین حالت، دو کشور باید بر  بدگمانی متقابل چیره شوند. برای رسیدن به این هدف، که اولویتی فوری است، باید مجرایی برای مذاکرات پیوسته در سطح بالا پیرامون تحرکات منطقه ای شان ایجاد کنند. تناوب چنین دیدارهایی تاکنون مسئله ساز بوده است: دیدارهای مقام های بلندپایه به مدت یک یا دو روز، و در پی آن، فاصله های نسبتا طولانی خلاء دیپلماتیک که معمولا با اوج گیری جنگ های نیابتی پر شده است. آقایان رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، و علی خامنه ای، رهبر ایران، باید نمایندگانی شخصی معرفی کنند که اختیار مدیریت این مجرای دیپلماتیک را داشته باشند.

اگر دو کشور چنین کاری انجام دهند، و از خود جدیت و حسن نیت نشان دهند، باید گامهایی برای اعتمادسازی نیز بردارند، از همکاری اطلاعاتی بیشتر گرفته تا هماهنگی در زمینه ی کاهش تنش در نقاطی که اصطکاک بین سپهر نفوذشان حادتر است. در شمال عراق، ایران می تواند به عنوان اولین گام، در مقابلِ توافقِ ترکیه با بیرون کشیدن تانک ها و دیگر سلاح های سنگین خود از استان نینوا، شبه نظامیان شیعه ی مستقر در این منطقه را از ورود به شهرهای سنی نشین باز دارد، هرچند که این نیروها به طور صوری در ارتش عراق ادغام شده اند. چنین گام هایی می توانند راه را برای توافق اصولی بر حسن همجواری، شناسایی متقابل منافع اساسی و نگرانی های امنیتی طرف مقابل در منطقه، و تعریف روشن خطوط قرمز در رابطه با اقداماتی که هر یک از طرفین خصمانه تلقی می کند، هموار کنند. 

 ایالات متحده و روسیه که به ترتیب روابط نظامی نیرومندی با ترکیه و ایران دارند، به رغم اختلافات خود با آنها، باید از این اقدامات حمایت کنند. این در حالی است که ایران و ترکیه به عنوان دو قدرت منطقه ای که در دامِ روابط روسیه و آمریکا افتاده اند،  می کوشند حوزه ای برای استقلال عمل پدید آورند، ولی تنها تا آنجایی موفق می شوند که راهی برای همکاری با یکدیگر بیابند.

با توجه به بازیگران متعدد و شورِ فرقه گرایانه ی تشدید شده ی آنها، تلاش برای تنش زدایی و افزایش همکاری آنکارا و تهران برای تخفیف بحران های رو به گسترش و همپوشانِ موجود، لازم است ولی کافی نیست. حتی رسیدن به چنین نقطه ای نیز دشوار خواهد بود. انتخابات آتی در هر دو کشور و الزامات سیاسی داخلی و ایجاد موازنه در روابط با شرکای منطقه ای -- که نگران همگرایی ایران و ترکیه هستند -- می تواند مانع پیشرفت در این زمینه شود. ولی تلاش در این راه اهمیت دارد و باید پی گیری شود. چنین تلاشی دست کم می تواند به کاهش تنش های فرقه ای -- که رهبران هر دو کشور در آتش جدل لفظی آن می دمند -- کمک کند.

تنها با یافتن زمینه های مشترک است که ترکیه و ایران می توانند به ایجاد منطقه ای باثبات تر و امن تر کمک کنند. بدیلِ این وضع – که نمونه بارز آن، معادله باخت-باختی است که وجه مشخصه ی روابط ایران با دیگر قدرت عمده ی سنی منطقه، یعنی عربستان سعودی است – بحران و فلاکت هرچه بیشتر خواهد بود.

استانبول/تهران/ بروکسل، دسامبر ۲۰۱۶

The Arduous Path to Restoring the Iran Nuclear Deal

Originally published in Arms Control Association

A change in U.S. administrations brought with it something rare in the often-acrimonious relationship between Washington and Tehran: a point of agreement. Nearly three years after President Donald Trump unilaterally exited the 2015 Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), both sides concur on the need to restore core elements of the deal that have been sorely tested since: strict restrictions on and rigorous monitoring of Iran’s nuclear program in exchange for sanctions relief. Yet, the shared strategic imperative of full mutual compliance remains out of reach so long as a tactical deadlock continues on how to achieve it.

An explanation of the convergence of U.S. and Iranian interest in reviving the 2015 agreement begins with a stocktaking of the state of play inherited by President Joe Biden in January 2021. Under Trump, the United States abandoned the JCPOA in favor of a “maximum pressure” strategy defined by a sweeping deployment of unilateral sanctions and a broad set of accompanying demands on further restricting Iran’s nuclear activity, halting its ballistic missile development, and containing its regional influence.[fn]“After the Deal: A New Iran Strategy,” The Heritage Foundation, May 21, 2018, https://www.heritage.org/defense/event/after-the-deal-new-iran-strategy.Hide Footnote The financial impact on Iran has been substantial, with the World Bank describing U.S. sanctions, along with the more recent global COVID-19 pandemic and its impact on energy markets, as a “triple shock” on the country’s economy.[fn]The World Bank, “Iran Economic Monitor: Weathering the Triple-Shock,” Fall 2020, http://documents1.worldbank.org/curated/en/287811608721990695/pdf/Iran-Economic-Monitor-Weathering-the-Triple-Shock.pdf.Hide Footnote

If the Trump administration had hoped Tehran would bend to its will, however, it was mistaken. In mid-2019, Tehran launched a counterstrategy, dubbed “maximum resistance.” Rather than concede to the administration’s demands and to demonstrate that what it viewed as tantamount to an economic siege would not go unanswered, Iran retaliated against the United States and its regional allies directly and through local proxies in places such as Iraq and the Persian Gulf. It also methodically breached its own obligations under the JCPOA on the contention that the evaporation of the financial benefits the deal had promised justified a reduction in its own compliance.

The cumulative impact of Iran’s JCPOA violations, which have escalated in line with a law the Iranian Parliament passed in December 2020 after the killing of a top nuclear scientist, allegedly by Israel, has been to substantially erode the agreement’s nonproliferation provisions in three different respects. The first relates to an expansion of uranium enrichment that cuts the timeline for producing one bomb’s worth of fissile material from a year to approximately three months; the most recent International Atomic Energy Agency (IAEA) quarterly report pegs Tehran’s enriched uranium stockpile at 14 times the JCPOA cap of 202.8 kilograms and at an upper enrichment rate of 20 percent uranium-235 instead of the 3.67 percent permitted under the deal.[fn]International Atomic Energy Agency (IAEA) Board of Directors, “Verification and Monitoring in the Islamic Republic of Iran in Light of United Nations Security Council Resolution 2231 (2015): Report by the Director-General,” GOV/2021/10, February 23, 2021.

The second concerns the verification and monitoring authorities of the IAEA, which under the nuclear deal is afforded JCPOA-specific transparency accesses, as well as access under the additional protocol to Iran’s comprehensive safeguards agreement. Iran suspended these authorities in February, although IAEA Director-General Rafael Grossi negotiated a three-month “bilateral technical understanding” to maintain key oversight capabilities.[fn]“Joint Statement by the Vice-President of the Islamic Republic of Iran and Head of the AEOI and the Director General of the IAEA,” IAEA, February 21, 2021, https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/joint-statement-by-the-vice-president-of-the-islamic-republic-of-iran-and-head-of-the-aeoi-and-the-director-general-of-the-iaea.Hide Footnote The agency is also set to press Iran on outstanding questions relating to past work at undeclared sites during technical discussions scheduled for this month. Finally, although the expansion of uranium enrichment can be undone and IAEA access fully restored, the third area of concern involves ongoing nuclear research and development activities on advanced centrifuges and uranium-metal production that deliver, as the three European JCPOA parties note, “irreversible knowledge gain.”[fn]For example, see UK Mission to the UN in Vienna, “E3 Statement to the IAEA Board of Governors on Verification and Monitoring in the Islamic Republic of Iran,” March 4, 2021, https://www.gov.uk/government/news/e3-statement-to-the-iaea-board-of-governors-on-verification-and-monitoring-in-the-islamic-republic-of-iran-march-2021.Hide Footnote

The full article can be read on Arms Control Association's website 
5. For example, see UK Mission to the UN in Vienna, “E3 Statement to the IAEA Board of Governors on Verification and Monitoring in the Islamic Republic of Iran,” March 4, 2021, https://www.gov.uk/government/news/e3-statement-to-the-iaea-board-of-governors-on-verification-and-monitoring-in-the-islamic-republic-of-iran-march-2021.Hide Footnote