icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Youtube
ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار
ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار
Video - The U.S. and Iran: Maximum Pressure, Maximum Peril
Video - The U.S. and Iran: Maximum Pressure, Maximum Peril
President of Iran, Hassan Rouhani and President of Turkey, Recep Tayyip Erdogan hold a joint press conference following their meeting, at Presidential Complex, in Ankara, Turkey on 16 April, 2016. AFP/Rasit Aydoga

ترکیه و ایران: دوستان جفاکار، رقبای وفادار

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

چکیده

ترکیه و ایران بیش از دو قرن است که به رغم رقابت شدید ژئوپلیتیکی از شامات تا عراق و قققاز، صلح میان خود را پایدار نگه داشته اند، روابط فزاینده در زمینه ی انرژی و بازرگانی را از مسائل دیگر جدا کرده اند، و حتا زمانی که منافعشان تلاقی کرده، در منطقه همکاری هم کرده اند. با این همه، امروز در شرایطی که اقتصاد ایران و ترکیه به شکل فزاینده ای در هم تنیده است، اختلافی عمیق بر سر منافع اساسی آنها در عراق و سوریه، این دو امپراتوریِ پیشین را به رویارویی نزدیک می سازد. هنوز برای شروعی دوباره – که بی نهایت ضروری است – دیر نشده، اما تنها به شرطی که هر دو طرف، منافع بنیادی خود را در تغییر مسیر و گام هایی برای حل و فصل صلح آمیز اختلاف هایشان بردارند، کاری که هر دو کشور در دویست سال گذشته کرده اند.

گروه های قومی و فرهنگ های مشترک دو کشور، گاه چنین می نمایانند که ایران و ترکیه دو روی یک سکه اند. این در حالی است که ایران حامی مهم اسلام شیعی  دولت دینی در منطقه است، ولی قانون اساسیِ عرفیِ ترکیه بر پایه آموزه های اسلامِ سنی بنا شده است. به تایید مقام ها و دیپلمات های دو کشور، ترکیه و ایران بر سر استحکام رابطه ای که در طی سالیان دراز همزیستی، به دقت شکل داده اند و پرورانده اند، توافق دارند. با این همه، از سال ۲۰۱۱ که خاورمیانه و شمال آفریقا دستخوش تلاطم شد، اصطکاک بر سر آنچه که از سوی هر یک از دو کشور، تحرکات خصمانه ی طرف دیگر در دو کشور مهم همسایه تلقی می شود، افزایش یافته است. ناتوانیِ ایران و ترکیه در سازش بایکدیگر، به طور بالقوه می تواند پیوندهای نیرومند میان شان را تضعیف و یا حتی پاره کند.

هر دو کشور، شرکا و واسطه های محلی خود در جبهه های نبرد موصل، تل عفر، حلب و رقه را تقویت کرده اند، شرکا و واسطه هایی که به شدت در تلاش اند سررشته ی هر آنچه را که از ویرانه ی جنگ های امروز سر بیرون آورد، به دست گیرند. هرچند ایران و ترکیه هر دو کوشیده اند بر منافع مشترک شان – از جمله شکست دادن یا دست کم به حاشیه راندن دولت اسلامی و جلوگیری از قدرت گرفتن کُردهای سنیِ خواهانِ خودمختاری – تاکید کنند، بدگمانی های عمیق در باره ی نیاتی که طرف دیگر برای سودبردن از آشفتگی اوضاع در سر دارد، آنها را از دست زدن به اقداماتی برای فرو نشاندن شعله های اختلاف باز داشته است. برعکس، سیر تحولات حاکی از عمیق تر شدن تنش های فرقه ای، خونریزی بیشتر، بی ثباتی فزاینده در سراسر منطقه، و تقویت ریسک رویارویی نظامی – ولو غیرعمد – میان دو طرف در صورت تداخل حوزه های نفوذشان است. اگر چنانچه آنکارا ادعا می کند یک پهباد ساخت ایران چهار سرباز ترکیه را در شمال سوریه در۲۴ نوامبر ۲۰۱۶ کشته باشد، تنش میان دو کشور در مسیر خطرناک تشدید قرار دارد.

برای معکوس کردن این مسیر و پیش گیری از بدترین حالت، دو کشور باید بر  بدگمانی متقابل چیره شوند. برای رسیدن به این هدف، که اولویتی فوری است، باید مجرایی برای مذاکرات پیوسته در سطح بالا پیرامون تحرکات منطقه ای شان ایجاد کنند. تناوب چنین دیدارهایی تاکنون مسئله ساز بوده است: دیدارهای مقام های بلندپایه به مدت یک یا دو روز، و در پی آن، فاصله های نسبتا طولانی خلاء دیپلماتیک که معمولا با اوج گیری جنگ های نیابتی پر شده است. آقایان رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، و علی خامنه ای، رهبر ایران، باید نمایندگانی شخصی معرفی کنند که اختیار مدیریت این مجرای دیپلماتیک را داشته باشند.

اگر دو کشور چنین کاری انجام دهند، و از خود جدیت و حسن نیت نشان دهند، باید گامهایی برای اعتمادسازی نیز بردارند، از همکاری اطلاعاتی بیشتر گرفته تا هماهنگی در زمینه ی کاهش تنش در نقاطی که اصطکاک بین سپهر نفوذشان حادتر است. در شمال عراق، ایران می تواند به عنوان اولین گام، در مقابلِ توافقِ ترکیه با بیرون کشیدن تانک ها و دیگر سلاح های سنگین خود از استان نینوا، شبه نظامیان شیعه ی مستقر در این منطقه را از ورود به شهرهای سنی نشین باز دارد، هرچند که این نیروها به طور صوری در ارتش عراق ادغام شده اند. چنین گام هایی می توانند راه را برای توافق اصولی بر حسن همجواری، شناسایی متقابل منافع اساسی و نگرانی های امنیتی طرف مقابل در منطقه، و تعریف روشن خطوط قرمز در رابطه با اقداماتی که هر یک از طرفین خصمانه تلقی می کند، هموار کنند. 

 ایالات متحده و روسیه که به ترتیب روابط نظامی نیرومندی با ترکیه و ایران دارند، به رغم اختلافات خود با آنها، باید از این اقدامات حمایت کنند. این در حالی است که ایران و ترکیه به عنوان دو قدرت منطقه ای که در دامِ روابط روسیه و آمریکا افتاده اند،  می کوشند حوزه ای برای استقلال عمل پدید آورند، ولی تنها تا آنجایی موفق می شوند که راهی برای همکاری با یکدیگر بیابند.

با توجه به بازیگران متعدد و شورِ فرقه گرایانه ی تشدید شده ی آنها، تلاش برای تنش زدایی و افزایش همکاری آنکارا و تهران برای تخفیف بحران های رو به گسترش و همپوشانِ موجود، لازم است ولی کافی نیست. حتی رسیدن به چنین نقطه ای نیز دشوار خواهد بود. انتخابات آتی در هر دو کشور و الزامات سیاسی داخلی و ایجاد موازنه در روابط با شرکای منطقه ای -- که نگران همگرایی ایران و ترکیه هستند -- می تواند مانع پیشرفت در این زمینه شود. ولی تلاش در این راه اهمیت دارد و باید پی گیری شود. چنین تلاشی دست کم می تواند به کاهش تنش های فرقه ای -- که رهبران هر دو کشور در آتش جدل لفظی آن می دمند -- کمک کند.

تنها با یافتن زمینه های مشترک است که ترکیه و ایران می توانند به ایجاد منطقه ای باثبات تر و امن تر کمک کنند. بدیلِ این وضع – که نمونه بارز آن، معادله باخت-باختی است که وجه مشخصه ی روابط ایران با دیگر قدرت عمده ی سنی منطقه، یعنی عربستان سعودی است – بحران و فلاکت هرچه بیشتر خواهد بود.

استانبول/تهران/ بروکسل، دسامبر ۲۰۱۶

Video - The U.S. and Iran: Maximum Pressure, Maximum Peril

Crisis Group's hand-illustrated video draws out the story of rising tensions between Iran and the U.S. 

Tensions have rarely been as high as now between Washington and Tehran, mainly because of the U.S. withdrawal in 2018 from the Iran nuclear deal.

As Iran prepares for its own next breach of the 2015 nuclear accord, Crisis Group's hand-illustrated video draws out the story of rising tensions between Iran and the U.S. and sketches in a way to break the cycle of sanctions and reactions.

The U.S. and Iran: Maximum Pressure, Maximum Peril