icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Whatsapp Youtube
Kurdên Sûrya: Pevçûnek di Nav Pevçûnekê da
Kurdên Sûrya: Pevçûnek di Nav Pevçûnekê da
Idlib Between September 2015 and May 2020: A Timeline
Idlib Between September 2015 and May 2020: A Timeline
Report 136 / Middle East & North Africa

Kurdên Sûrya: Pevçûnek di Nav Pevçûnekê da

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

Kurteya rêvebir

Hember berfirehbûna pevçûna di nav Sûrîyê da bajarê kû piranîya xelkên wê Kurdin, di asayî yê da ma ne. Ji ber kû ev bajara ne gelek ber çav nînin, dûr ji êrişên dewletê ma ne. Bi derbas bûna demê, bo kû hêzên ewlehîyê Esed bikaribin di cihekê da kom bibin ji bajarên Kurda paşve kêşan. Komê Kurd hatin û şûna wan girt: kû bajarê xwe rizgar bikin û heremê xwe biparêzin û xizmetê pêdivî pêşkêşî xelkê xwe bikin û bo Sûrîya paş Esed rewşa civakê amade û bihêz bikin. Desthelatê mezintir ji dikarin bi dest bînin lê ne bi sanahî. Ji ber dijminîya navxwe, dijminî gel Ereba (hember pevçûnê wê dawîyê) û dijberîyê heremî li ser mijarek bi navê pirsgirêka kûrdistanê armançên Kurda niha ji bê çareser maye. Ji bo Kurdê Sûrî , ku bi sala hember zûlmê hatine û mafê wan yê serekî hatîye bin pê kirin, balkêş kû dijberîyê navxwe bi dawî bînin, daxwazê xwe zelal bikin – eger bi lihev kirinê sext jî bibe – û gel her sazîyê bihêzê di pêşeroja Sûrîyê lihev bike heta kû bikaribin mafê xwe zelal bikin û bidin misoger kirin. Û niha dema wê ye kû hevkûfê ne- Kurdên wan stratejîyek pêşkêş biken û giş Sûrîyan misoger bikin ku di dewleta nû da, mafê netewa, dad û lêpirsîn bi berfirehî bê qebûl kirin. 

Kurdên Sûriyeyê, komekin ku ji hêla neteweyî û zimanî gelk xelkê dî yên ev welatî ferq dikin, di erdê nêzî sînorê tirkîyê û Eraqê da dijîn, lê di gelek bajarê dî yên welat wek Şam û Helebê jî gelek kûrd dijîn, bi rastî eger em bixwazin bipeyivîn, dibî em bêjin ku bajarê wan di heremeke tenl da nînin, çi li hêla sîyasî – ewan wek wekhev xwe yê Eraqê di rejîma Bes da Serbixweyî bi dest neanî bûn – û çi ji hêla coqrafyayî jî, ji ber ku di heremê bakûrê rojhilatê ji ku xelkê wê bi gelenperî kurdin, netewê di wek Erebê Sûnî, Aşûrî, Ermenî, Tirkemen û Êzidî ji di hinek taxa da dimînin. Ji ber wê em nikarin ser heremek yekgirtî bipeyivîn. Zêdetir ji wê ev berevajîyê birayê xwe di Tirkîyê, Iranê û Eraqê ji qazanca jîyan di çîya da bêpişkin heta bikarin bi asayî dijberî dewleta navendî sazîyê çekdar saz bikin.

Rejîm behayek baş ji Kurdê Sûriyeyê re nadet û bi pejirandina hinek xebatê sîyasî û çekdarî (dema ku dij bi tirka dihatin bikar anîn) û xebatê tawanbar (zêdetir qaçax) ewan piştîvanîya hinek ji wan bi dest anî bûn, lê ewanê dî bi giştî di bin ferq û cudahîyê û zilma bi pergal bûn. Yek ji mînaka ev naberaberyê bê welat bûna û jîyan di valahîyê da û binpê bûna mafê bineyîyê nêzî 300,000 hizar kes ji kurda bo kû dibe ji sedî 15 ji du milyon Kurdên Sûriyeyê. Lê hinek caran serhildan çê dibin lê tên qir kirin li ber vê Kurdên Sûriyeyê bi giştî hêminin.

Ev rewşe diguhere. Her wek me di sala 1991 û disan di sala 2003 di Eraqê da dît, alozîyê tundê yê niha derfetek daye dest Kurda ji bo çak kirina – û yan herî kêm destpê kirina çak kirinê – tiştekê ku bi bawerîya Kurdan şaşîyek dîrokî bo, anku biryara dewletê Firansî û Inglîzî li ser pişk vekirina Rojhilata Navîn bi rewşek ku ev kirine gelê herî mezin yê bê dewlet. Wisa diyar dike ku ev li ser vê armancê micidin. Tevî ku hebûna nêrînê cûda li ser çavanîya bûne ev yekê, bûye sebeb ku hêdî hêdî pey vê armancê biçin.

Di sala 2011 da dema ku li sûriyeyî da sehilda çê bo, ciwanê kurd beşdarî serhildanê bûn, lê partîyê kêvneşopê kurda nêrînek cuda hebûn, ev ji vê yekê ditirsîan ku heke beşdarî mixalifan bibin li alîyê dewletê ve bi sebeba tolhildanê bên qir kirin, û serpêhatîyê wan, ji bê alîbûna Ereba di dema serhildana xwe ya sala 2004 an – û qir kirina paş vê – bîra wan dihat û gihiştine ev encamê ku pê tevlî nebûn xwe, berjewendî yê xwe bimeşînin, û li ser vê dilnigeran bûn ku têkoşerê ciwan rola wan rexne biken. Û herwisa rejîm jî bi hivîya pêşgirtin ji saz bûna cepeyek nû û pê misoger kirina dijberîya Kurd û Ereba, rewş zêdetir aloz kir, û xwe ji heremê kurda dûr xist, û li ser vê gelek partîyê Kurda biryar girtin ku zêdetir beşdarî pevcûna nebin, anku ne gel dewletê bi şar bên û ne piştevanîya biden vê, û hember dijbera ji pêvajoyek bi gûman û tirsê meşandin ji ber ku ev bi giştî Erebê netewperest û Islamî nas dikirin.

Di dema niha (û bi yeqîn di encama pevçûnê domdar) partîya herî bibandor PYD (Partiya Yekîtiya Demokrat) e, û her ev partîye kêmtirn daxwaza şer li gel rejîmê heye û bûye sebeba gûmana lihev kirina Kurda gel rejîmê. Partîyek ku bi xurtî hatîye birêxistin û perwerde kirin û çeke kirin, çiqa Kurdê sûriyeyî ya Partîya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye ku xwe partîya şorreş ya herî balkeş di Tirkîyê daye. Demek kêm paş destpê kirina serhildana Sûriyeyê. PYD ku gel PKK ê di çîyayê bakura Eraqê da dima, vegerrrîya Sûriyeyê, û komek çekdar gel xwe anî nav welat. Ev partîye di sala 2012 ê paş derketina hêzên ewlehîyê rejîmê ji heremê kurda, derfet bikar anî û xwe ji alîyê siyasî û ewlehî xurt kir, û herî kêm di pênc bajara, mirovên dewletê ji navendê fermî xiste der û ala xwe bi şûna ala Sûrî danan. Û pê ev kiryare, ev partîye wek berpirsê sazîyê dewletê di bajarê Kurdan da, xwe da nas kirin.

Dijberê giring yê PYD çend komê cuda ji partîyê biçûk yê Kurdin ku gelek ji wan pêwendîyê nêz gel komê Eraqî hene. Di cotmeha 2011 da, bin sîya Mesûd Barzanî, serokê Hikometa Herema Kurdistan (KRG) di Eraqê û Serokê Partîya Demokrata Kurdistanê (KDP) di Encumana Niştîmanî ya Kurd (KNC) da kom bûn. Ev Encumene dijberê bibandor yê PYD ê ye, lê hebûna dijberîyê navxweyî û nebûna hêzek xebatkar di nav Sûriyeyê da, bandor vê wek hêzekê kêm kirîye. Wisa pecçûnê Sûriyeyî bi saz kirina valahîyek ewlehî û sîyasî di heremê Kurdan da, bûye sebeba zêde bûna dijberîyê ev du partîyê serekî.

Komê Kurd ne tenê li gel hev dijberîyê diken lê di heman demê da gel dijberê –ne-Kurd ji dijberin. Ev komene giş dixebitin bo bi dest anîna berjewendî yê xwe, dû şûnpê û zêde kirina heremê bindestê xwe dikin. Ji ber bi bandor bûna neteweperestîya Erebî û Islamxwazî di nava dijberê ne-Kurd da û herwisa pêwendîyê bercavê wan di gel dewleta Tirkîyê û piştivanên kevneşopê wan di nava welatê Kendavê, gelek Kurd, bi taybet lê ne tenê alîgirê PYD, ji wan biyanî ne. Hevdem gel zêde bûna pevçûna û metirsîya zivirana wan bo şerê giştî yê navxweyî, pevçûnê olî û netewî di rojevê dane, berî niha welat bûye şahidê pevçûnê navbera şervanê PYD ê û komê çekdarê dijber (ku gelek caran bi şaşî û nehêjayî Artêşa Azad a Sûriyê, FSA tê bang kirin). Heta ev demê pevçûn tenê li ser desthilatdarîyê bûye lê gengazê di pêşerojê da bibe pevçûnê mezintir ser rewşa pêşerojê ya Kurdan.

Di davîyê da pevçûnê Sûriyê, bûye sedema bi şidet bûna şerê na berçav li ser dil û rihê tevgera netewî ya Kurda di herçar welatê (Sûriye, Eraq, Iran û Tirkîyê) da ku ev tevgere di nava wan da bilav bûye. Piştîvanê heremî yê PYD û KNC anku PKK û KDPa Barzanî, du modelê serekî ji netewperestîya Kurdî û herwiha du mînakê dijber bû rûbirû bûn gel dewleta Tirka destnîşan diken, ji ber ku sînorê dewleta Tirk di nav pişkek mezin ji erdê ku Kurd welatê xwe yê dirokî dizanin da derbas dibe. PKK pê bikar anîna şerê çekdar hember Tirkîyê, xebitîye ku Enqerê neçar bike ku mafê çandî û sîyasîyê Kurdan zêdetir bike, di berevajî yê da, KDP, pê bikar anîna bandora xwe di Hikometa Herema Kurdistanê, di ev salê dawîyê da xebatê mezin kirine ku pê çê kirina pêwendîyê abûrî û sîyasî dewleta Tirka han bide bo kiryarek biqazanctir û hevdem kêm kêrina girêdayî bûna xwe gel dewleta Bexdayê. 

Tirka xwe jî di nava vê komê da cî digre. Girêdana PYD ê li gel PKK ê ne zelale, lê bi bawerîya Tirka bersiva ev pirsê di mêj da hatîye dayîn, di bawera Tirka da, tevgera Kurdê Sûriyeyê çiqek biçûk yan rûnivîsek biçûk ji PKK ê ye û xebatê wan ji bo bidest anîna desthilat di Sûriyeyê da metirsîya geş kirina hestê cudaxwazî di Tirkîyê da heye. Çeperê PYD yê bihêz di nêzî sinorê Tirkîyê ku gengaze di pevçûnê gel Tirkîyê ji alîyê PKK ê va bên bi kar anîn, ji alîyê Enqerê ve nayê pejirandin.

Hevdem gel kêm kirina dijberîyê navxweyî, misoger kirin Enqerê û berçav kirina hêza xwe, Barzanî dixebite ku bibe navbeynkerê lihev kirina navbera PYD ê û KNC ê. Herdu partî ji vê kiryarê mifa werdigrin: ji ber ku KNC yê hevalê navnetewî û meşrûtî heye, lê bi şidet dijberî navwxeyî hene û ser erê bê desthilate, berevajî yê vê, PYD ê piştivanîyê bihêz yê xwemalî hene û lê meşrûtîya navnetewî wek wê tuneye. Lê berhema navbeynkerîya Barzanî ku Desteya Kurdî ya Bilind (SKC) tê bang kirin, di rewşa herî baş da tenê ji bo berjewendîya ye, herdu alî ji yek re piştrast nînin, û herdu alîya gel pêwendîyê aloz gel mixalifê Sûriyeyî hene, di navbera wan da ser heremê balkêş pevçûn ketîye holê; û herdu çavrê ne ku rewşa welat bê zelal kirin. 

Herwisa, tevî ku di dema niha da, Tirkîye naxwaze yekser êriş li ser PYD ê bike – ji ber metirsîya ketina nava agir û herwisa nebûna hecetên şer gel PKK ê – û li gel vê hindê ku rolêk balkêş daye Barzanî ji ber ku ber ji PYD ê bigre. Lê gengaze ku ev rewşe nedûme. Pê derbas bûn demê, bi gengazîyek zêde dibe ku berjewendîyê Hewlêr û Enqerê li yek veqetin. Ji ber ku Hewlêr dixwaze herema desthilatdarîya kurda di sinore Eraq û Sûriyeyê da xurttir bike, lê Tirkîyê bi yeqin ji bandor vê yekê ser Kurdê welatê xwe, û bi taybet bandor vê li ser rewşa Pkk ê ya giştî ditirsît.

Kurdê Sûriyeyî dibe heri zêde bixebitin ku nakevine nava pevçûnê zêdetir yê heremî û herwisa ji bo serbixweyî ya zêdetir nexebitin. Pêşeroja wan niha di Sûriyeyê da tê bê zelal kirin, û dibe ev li ser rola xwe di pergala pêşerojê da gel hêzê Sûriyeyîya biaxivin û li rêzgirtina mafê xwe yê serekî di pêşerojê da misoger bibin.

Hewlêr/Şam/Birûksel, 22 yê kanûna duyem a 2013 a

Idlib Between September 2015 and May 2020: A Timeline

Idlib is the last rebel-held territory in Syria, nine years after the start of the conflict. A Russian-backed regime offensive against the rebel stronghold halted when Russia and Turkey negotiated a ceasefire on 5 March. Now, Ankara is sending reinforcements to its outposts, making the current standoff untenable

Starting from Russia’s intervention in 2015, this timeline tracks the developments and diplomatic failures that led to the present situation.