Kosova: Një Strategji Për Zhvillimin Ekonomik
Kosova: Një Strategji Për Zhvillimin Ekonomik
Table of Contents
  1. Executive Summary
How to Relaunch the Kosovo-Serbia Dialogue
How to Relaunch the Kosovo-Serbia Dialogue
Report 123 / Europe & Central Asia

Kosova: Një Strategji Për Zhvillimin Ekonomik

Kosova nuk mund të ketë të ardhme të qëndrueshme pa një zhvillim ekonomik të qëndrueshëm. Ky raport shqyrton rrugët për arritjen e këtij zhvillimi.

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

PËRMBLEDHJA EKZEKUTIVE

Kosova nuk mund të ketë të ardhme të qëndrueshme pa një zhvillim ekonomik të qëndrueshëm. Ky raport shqyrton rrugët për arritjen e këtij zhvillimi. Pas analizimit të gjendjes aktuale të ekonomisë, raporti vlerëson përpjekjet e deritanishme ndërkombëtare për të hedhur themelet e mirëqënies së ardhshme. Ai gjithashtu shqyrton të ardhmen e sektorit ish-shoqëror, si dhe planet e privatizimit dhe mundësitë për ristrukturim dhe investime.

Rindërtimi në periudhën e  pasluftës, pas fushatës së Ushtrisë Jugosllave dhe bombardimeve të NATO-s, është vetëm një nga sfidat e administratës ndërkombëtare. Pjesa dërrmuese e industrisë kosovare,e rrënuar nga keqadministrimi dhe e uritur për investime, edhe më parë ishte në gjendje të degraduar dhe gjithësesi nuk do të kishte pasur mundësi shpëtimi.

Me rënien e ekonomisë formale dhe me rritjen e shtypjes në vitet ‘90, tregu joformal ishte hapësira e vetme  ekonomike – me përjashtim të bujqësisë – për shumicën e shqiptarëve. Kjo, së bashku me remitancat e të afërmve që punonin në emigrim, ishin  rrugët e vetme të mbijetesës. Falë „sistemit paralel“, aftësia sipërmarrëse e shqiptarëve ishte mjaft e zhvilluar para konfliktit të viteve 1998-99, dhe përparoi menjëherë pas rënies së mbizotërimit serb në qershor 1999.

Megjithatë, bumi i menjëhershëm në ndërtim dhe tregëti i filluar në vitin 1999 ka kufizime të dukshme. Ai nuk mund të plotësojë boshllëqet strukturore të ekonomisë. Një masë e madhe e popullsisë vazhdon të jetojë në varfëri. Mbështetja në remitancat e emigrantëve dhe ndihmën e donatorëve nxjerr në pah mungesën e kapacitetit të brendshëm të ekonomisë kosovare.

Përparësitë ekonomike fillestare të UNMIK-ut ishin sigurimi i mallrave dhe shërbimeve elementare, ngritja e një rrjeti minimal të mirëqenies, dhe rindërtimi i shërbimeve. Realizimi i prioriteti të parë ka qenë përgjithësisht i suksesshëm, e po kështu ka pasur arritje të tjera të rëndësishme.

Regjistrimi i bizneseve ka qenë më i suksesshëm nga sa pritej. Është aplikuar një kornizë ligjore mjaft e mirë për aktivitet tregëtare. Shërbimi i Doganave ka funksionuar në mënyrë të shkëlqyer si gjenerues i të ardhurave për Kosovën, falë bashkëpunimit të fuqishëm ndërkombëtar dhe vendor në trajnimin dhe zbatimin e rregullave doganore.

Në anën tjetër, përparimi në aspektin e shërbimeve ka qenë zhgënjyes. Për të fituar besueshmëri, bashkësia ndërkombëtare duhet të fillojë përmirësimin e energjisë, telekomunikacionit, ujit dhe rrugëve. Komunikimi me shtetet kufitare është i keq dhe duhet të përmirësohet nëse synohet rritja ekonomike dhe integrimi rajonal.

Administrata ndërkombëtare duhet të merret me problemet urgjente strukturore të sektorit industrial të Kosovës. Ka mundësi të mëdha për integrimin vertikal si në agro-industri ashtu dhe në prodhim, fusha në të cilat veprojnë rreth 100 ndërmarrje shoqërore premtuese. Për të zhvilluar kushtet e nevojshme konkurruese, Departamenti i Tregëtisë dhe Industrisë i UNMIK-ut, së bashku me juristët e OKB-së në Prishtinë dhe Nju Jork, duhet të ndërtojnë mekanizmat e nevojshme përmes privatizimit, komercializimit kreativ, ndarjes së kompanive në degë më të vogla, apo përmes mënyrave të tjera për t‘i bërë asetet sa më likuide.

Këto probleme ekonomike kanë gjithashtu një përmasë të drejtpërdrejtë politike, e cila ndikon të gjitha aspektet e zhvillimit strukturor dhe institucional në Kosovë. Investuesit e mundshëm janë penguar nga fakti se nuk kanë ditur se cilat ligje do të zbatohen përfundimisht. Ata kanë nevojë të besojnë se një ndryshim në të ardhmen i statusit politik nuk do t‘i vinte në dyshim investimet e tyre apo nuk do ta tjetërsonte tërësisht mjedisin ku ata zhvillojnë biznesin e tyre. Kontradiktat në lidhje me pronësinë kanë një pasojë të ngjashme zbrapsëse.

Rrjedhimisht, UNMIK-u duhet të ngulmojë edhe më tej me privatizimin duke iu dhënë zgjidhje çështjeve mbi të drejtat e pronësisë që mund të dalin në këtë proces. Ai duhet t‘i garantojë investuesit e mundshëm se çdo vendim mbi statusin përfundimtar do të përfshijë miratimin e sovranit të ardhshëm për vendimet mbi privatizimin dhe të  drejtat që burojnë prej tyre, të përcaktuara gjatë periudhës së administrimit ndërkombëtar.

Ky hap është si urgjent ashtu dhe i drejtë duke pasur parasysh se UNMIK-u i ka kufizuar kompetencat e institucioneve vetëqeverisëse të Kosovës-të krijuara pas zgjedhjeve të nëntorit 2001-duke përjashtuar fushat më të rëndësishme të vendimmarrjes ekonomike.

Gjithashtu duhen gjetur mënyra për të ulur kriminalitetin. Forca e ligjit duhet të jetë më efektive dhe duhet të trajtohen çështjet e dështimit të sistemit të drejtësisë. Duhet të krijohet një mjedis në të cilin do të jetë më e lehtë dhe më me përfitim të veprohet në mënyrë të ligjshme se sa të jashtëligjshme. Duhet të zbatohen masa për të rritur besimin tek sistemi ligjor, siç janë skemat e mbrojtjes së dëshmitarit dhe viktimës, krahas fushatave te informimit publik mbi dëmet që i shkaktohen shoqërisë shmangia e paligjshme prej tatimeve.

Popullsia serbe e Kosovës është po aq e izoluar ekonomikisht sa edhe në aspekte të tjera. Megjithatë, pavarësisht nga frika dhe dyshimi i vazhdueshëm reciprok, rreth enklavave serbe zhvillohen kontakte të herëpashershme. Krijimi i kontakteve tregëtare mes serbëve dhe shqiparëve nuk është jetik vetëm për uljen e varfësrisë dhe izolimit ekonomik të serbëve të Kosovës. Ndonëse një mënyrë modeste, kjo është tepër e rëndësishme për rrëzimin e barierave mes serbëve dhe shqiptarëve dhe mund të përbëjë një qasje të çmuar drejt zgjidhjes së problemit të sigurisë dhe krijimit të një mjedisi të sigurt për një shoqëri shumëetnike.

Ky raport arrin në përfundimin se ekziston rruga drejt përparimit ekonomik nëse krijohet një mjedis i lirë për privatizim, investime dhe ristrukturim; nëse korrupsioni dhe krimi vihen nën kontroll dhe nëse përmirësohet arsimi; nëse normalizohen mardhëniet e Kosovës me fqinjët dhe nëse ekonomia e saj integrohet me rajonin; nëse UNMIK-u gjen mundësi për të ecur përpara me privatizimin; dhe nëse zgjidhet çështja më e rëndësishme politike, ajo e statusit përfundimtar.

Prishtinë/Bruksel, 19 dhjetor, 2001

Executive Summary

Kosovo cannot have a stable future without sustainable economic development.  This report considers the task of promoting such development. After surveying the present state of the economy, it assesses the international efforts so far to lay the groundwork for future prosperity. It also considers the prospects for the former socially owned sector, including plans for privatisation and prospects for restructuring and investment.

Post-war reconstruction after the Yugoslav Army campaigns and NATO bombardment is only part of the challenge facing the international administration. Much of Kosovo’s industry, long plagued by mismanagement and starved of investment, had become decrepit and would in any case have been unsalvageable.

As the official economy declined and repression increased in the 1990s, the grey economy was the only economic space – apart from subsistence agriculture – open to most Albanians. Together with remittances from relatives working abroad, this was how people survived. Thanks to the ‘parallel system’, Albanian entrepreneurship was well developed before the conflict of 1998-99, and quickly took advantage of the removal of Serbian domination in June 1999.

However, the remarkable boom in construction and trade since 1999 has evident limitations.  It cannot compensate for the economy’s structural problems. A significant proportion of the population continues to live in poverty.  The reliance on émigré remittances and donor aid reveals the lack of domestic capacity in Kosovo's economy.

UNMIK’s initial economic priorities were to re-establish the provision of basic goods and services, set up a minimal welfare net, and rehabilitate utilities. There has been reasonable success with the first of these priorities, and other notable achievements as well.

Business registration has been more successful than was expected. A sound legal framework for commercial activities is being put in place. The Customs Service has turned into a star performer in terms of generating revenue for Kosovo, thanks to strong international and local cooperation in training and implementing customs regulations.

Progress with the utilities, on the other hand, has been disappointing.  To retain credibility, the international community needs to start delivering, especially in energy, telecommunications, water and roads. Communications to surrounding states are poor, and must be improved if economic growth and regional integration are to occur.

The international administration also needs to tackle the urgent structural problems facing Kosovo’s industrial sector. There are potential opportunities for vertical integration in both agro-industry and manufacturing, which have 100 or so viable socially owned enterprises. To start developing the necessary competitive conditions, UNMIK’s Department of Trade and Industry, together with UN lawyers in Pristina and New York, should establish the necessary mechanisms through privatisation, creative commercialisation, spin-offs or other means of making assets more liquid.

These economic issues also have a directly political dimension, one that affects all aspects of structural and institutional development in Kosovo. Potential investors have been deterred by the fact that they do not know which jurisdiction will finally apply. They need to have confidence that a future change in political status would not put their investment in question or fundamentally alter the environment where they would be doing business. Controversies over ownership have a similar deterrent effect.

Therefore UNMIK should press ahead with privatisation, addressing questions of property rights as they arise. It should guarantee potential investors that any final status settlement will include acceptance by the ultimate sovereign of privatisation decisions taken, and corresponding rights acquired, under international administration.

This step is both urgently needed and appropriate, given that UNMIK has restricted the competencies Kosovo’s self-government institutions – now being set up after the November 2001 elections – to exclude crucial areas of economic decision-making.

Ways also have to be found to mitigate the impact of criminality.  Law enforcement must be more effective, and the failings of the criminal justice system must be addressed. It must be easier as well as more profitable to act legally than illegally. Measures to increase confidence in the legal system should be implemented, such as witness and victim protection schemes, allied to a public information campaign on the damage done to society by the illegal extortion of taxes.

Kosovo’s Serb population is as isolated economically as in other respects. Yet, despite the continuing mutual fear and suspicion, some contacts do take place around Serb enclaves. Fostering commercial contacts between Serbs and Albanians is not only vital in reducing the poverty and economic isolation of Kosovo Serbs.  In a modest yet important way, progress of this kind in breaking down barriers between Serbs and Albanians could make a valuable contribution to addressing the broader problem of providing a safe and secure environment for a multi-ethnic society.

This report argues, in sum that there is definite scope for economic progress if the environment for privatisation, investment and restructuring can be freed up; if corruption and crime can be curtailed and education improved; if Kosovo’s relations with its neighbours can be normalised, and the economy integrated into the region; if UNMIK can find the nerve to forge ahead with privatisation; and if the key outstanding political issue of final status can be addressed.

Pristina/Brussels, 19 December 2001

Subscribe to Crisis Group’s Email Updates

Receive the best source of conflict analysis right in your inbox.