Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија
Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија

Maqedonia: Çaktivizimi i bombave

Përmbledhje

Maqedonia po lëkundet nga dy tronditje. Nga skandali i rrjedhjes së përgjimeve të cilat zbulojnë një sistem shtetëror të kapur dhe të korruptuar nga partia në pushtet, dhe luftimet në Kumanovë, qytet etnikisht i përzier, mes policisë dhe shqiptarëve etnikë të armatosur, shumë prej tyre nga Kosova, të cilat shkaktuan humbjet më të mëdha njerëzore në dekadën e fundit. Nëse nuk trajtohen me urgjencë, kriza e dyfishtë (legjitimiteti i qeverisë/siguria rajonale) bart rrezikun që kjo të perhapet deri te një përleshje e dhunshme, ndoshta në rastin më të keq në elementet e kon­fliktit që mezi ishte shmangur në vitin 2001. Institucionet e diskredituara shte­tërore nuk mund të përballen të vetme me këtë situatë. Opozita ka ndërprerë pjesë­marrjen në vazhdimin e dialogut në bazë të marrëveshjes së ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian (BE) e cila ka të bëjë me reformat e duhura dhe pergatitjen e zgjedhjeve të parakohshme. Dialogu ka hyrë në rrugë pa krye, kryesisht për atë nëse kryeministri, që është në pushtet që nga viti 2006, duhet të dorëhiqet dhe për kohën që do t’i nevojitej një qeverie kalimtare për të krijuar kushte të barabarta për të gjithë për zgjedhje. BE-ja duhet të nxisë një marrëveshje gjithpërfshirëse që do ta trajtonte kapjen e shtetit dhe pretendimet për korrupsion, duke përfshirë hetimin dhe moni­torimin e pavarur me ndihmë ndërkombëtare. Maqedonia dhe Kosova, po ashtu të ndihmuara, do të duhej ta hetojnë bashkërisht rastin e Kumanovës.

Në shkurt të vitit 2015, partia kryesore opozitare kishte filluar me publikimin e fragmenteve të asaj që ajo thoshte se ishte një program i paligjshëm i përgjimeve që kishte rrjedhë nga persona të paidentifikuar. Vëzhgimi masiv, të paktën nga viti 2010 deri në vitin 2014, duket se kishte vënë në cak me mijëra persona, përshirë këtu gati të gjithë zyrtarët më të lartë të opozitës dhe ata qeveritarë, ambasadorë dhe figura të mediave. Pjesa e bërë publike e përgjimeve përqëndrohet në atë që duken të jenë bisedat e zyrtarëve më të lartë qeveritar të cilët po pregatisnin komplot për t’i manipular zgjedhjet, gjykatat, kontrolluar shtypin që vetëm në letër është i pavarur dhe ndëshkuar armiqtë. Shumë prej atyre që do të duhej të ishin përgjegjës për t’u marrë me paligjshmëritë e paraqituara, vetë janë të implikuar.

Në mesin e krizës, më 9 maj, policia u ballafaqua me një grup të armatosur shqiptarësh etnikë, përfshirë këtu ish-luftëtarë të ushtrisë çlirimtare nga Kosova. Kur luftimet pushuan ditën tjetër, një lagje shumë-etnike tashmë ishte shka­tërr­uar, tetë policë ishin vrarë dhe 37 sish ishin plagosur; dhjetë persona të arma­tosur kishin vdekur dhe rreth 30 sish ishin në mbajtje. Zyrtarët më të lartë të Maqe­donisë dhe Kosovës kishin njohuri që përpara për së paku disa prej aktiviteteve të grupit, por është brengosësë fakti se shumë gjëra mbeten të pa­qarta, përfshirë këtu planet e tyre në Maqedoni, aleatët e mundshëm në të dyja anët e kufirit dhe shumë hollësi të operacionit policor.

Incidenti nuk shkaktoi tensione etnike. Shqiptarët etnikë, të cilët përbëjnë çere­kun e popullsisë, përceptohen si qytetarë të dorës së dytë dhe ndihen të pabarabartë në shtetin e dominuar nga maqedonët etnikë. Ata kishin pritje më të mëdha nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit (MKO) e vitit 2001, e cila e kishte parandaluar luftën civile, dhe e cila ishte dashur t’u jepte atyre një rol më të madh në ndarjen e push­tetit në një shtet unitar. Tani për tani, mbështetja për ballafaqim të armatosur është shumë e vogël. Derisa paqja ndëretnike është dëshmuar relativisht e qëndrueshme, megjithatë, publikimi i mëtejmë në publik i përgjimeve ose ndonjë incident vdekje­prurës do të mund ta rriste rrezikun në mënyrë të papara­shi­kue­shme.

Për një kohë, Maqedonia dukej sikur po ndërtonte një shtet modern, transparent dhe se po e integronte komunitetin e saj etnik shqiptar, por progresi është ndalur, madje edhe ka bërë regres, së paku që nga vetoja greke e vitit 2008 si rezultat i kontestit tekanjoz rreth qështjes së emrit, në mes Maqedonisë e Greqisë. Kjo veto bllokoi perspektiveën e Maqedonisë për integrim në BE dhe anëtarësim në NATO, për afat të pacaktuar. Përgjimet, të cilat ilustrojnë se partia në pushtet e ka kon­so­liduar pushtetin dhe privilegjet e tyre përmes korrupsionit dhe kriminalitetit, ato po ashtu e kanë kompromituar në mënyrë dramatike partnerin qeverisës në koalicion që vjen nga etnia shqiptare. Kryeministri Nikola Gruevski, i cili ka mohuar çfarëdo veprimi të gabuar, si dhe lideri opozitar Zoran Zaev po luajnë një lojë bixhozi me rrezik të lartë në bisedimet e sponsoruara nga BE-ja, derisa disa dhjetëra mijëra aktivistë që mbajtën tubimet politike rivale në qendër të Shkupit në muajin maj mbeten të vendosur në kampe jashtë ndërtesës së qeverisë dhe asaj të parlamentit.

BE-ja, si hisedare e drejtpërdrejtë kundrejt kërcënimit të stabilitetit rajonal dhe përgjegjësisë për ta ndihmuar një vend të kthehet në rrugë të mbarë, e të cilit ajo ia ka dhënë statusin e vendit kandidat për anëtarësim, do të duhej t’i dyfishonte përpjekjet për t’i bindur udhëheqësit e Maqedonisë që ta rikthejnë besimin në qeveri përmes arritjes së një marrëveshje ndërmjet partive që do të zotohej për:

  • krijimin përmes procedurave parlamentare të një qeverie të përkohëshme me pjesëmarrje adekuate nga të gjitha partitë kryesore, detyra kryesore e së cilës do të ishte t’i vinte në zbatim reformat e nevojshme për zgjedhje kredibile deri në prill të vitit 2016 (dy vjet më herët para perfundimit të mandatit), sidomos të reformave që kanë të bëjnë me listat e votuesve, qasjen e barabartë në media dhe keqpërdorimin e pozitës për qëllime partiake;
     
  • miratimin e një ligji në parlament me të cilin do të krijoheshin dy komisione të pavarura (“A” dhe “B”), të dyja me autoritetin për të kërkuar dhe pranuar ndihmë aktive dhe expertizë nga BE-ja, SHBA-të dhe të tjerët. Mandati i komisionit “A” do të ishte që ta ndihmojë dhe monitorojë qeverinë kalimtare sa i përket për­ga­titjes së zgjedhjeve të parakohëshme kredibile; Mandati i komisionit “B” do të ishte të merrej me përgjimet, përfshirë këtu hetimin e krimeve dhe të korr­upsio­nit që ato po shpërfaqin;  
     
  • të pranuar se qeveria kalimtare do të mbetej në fuqi dhe zgjedhjet e para­ko­hëshme nuk do të mbahen deri sa komisioni “A” përcakton se reformat janë përmbushur, si dhe zbatimi i tyre ka ecur përpara mjaftueshëm; dhe
     
  • të punuar në përmirësimin e zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit duke siguruar përfaqësim të barabartë për shqiptarët etnikë në të gjitha nivelet publike; shpërn­darje të barabartë të investimev; si dhe të respektohet barazia gjuhësore.

Marrëveshja ndërpartiake do të duhej që t’i bënte udhëheqësit e Maqedonisë që të zotoheshin më tej për:

  • të kërkuar një hetim të përbashkët Maqedoni –Kosovë sa i përket incidentit të Kumanovës, me ndihmën e ekspertëve nga agjencitë e BE-së dhe të SHBA-ve, me qëllim të përmirësimit të gjendjes së sigurisë dhe parandalimin e sulmeve në të ardhmen; dhe
     
  • të përmirësuar marrëdhëniet dypalëshe me Kosovën, për shembull përmes mbajtjes së takimeve të rregullta e të përbashkëta të kabineteve, si dhe përmes bashkëpunimit në vëzhgimin e kufirit.

Shkup/Bruksel, 9 Korrik 2015

I. Overview

Macedonia is reeling from two shocks. Amid a scandal over leaked wiretaps revealing a state apparatus captured and corrupted by the leading party, a battle in ethnically mixed Kumanovo between police and ethnic-Albanian gunmen, many from Kosovo, caused the region’s worst loss of life in a decade. Unless addressed urgently, the double crisis (government legitimacy/regional security) carries risk that could extend to violent confrontation, perhaps in worst case to elements of the conflict narrowly averted in 2001. Discredited national institutions cannot cope alone. The opposition has broken off talks on a European Union (EU) mediated deal between parties for reforms and early elections that deadlocked, substantially over whether the prime minister, in power since 2006, must resign and the time a transitional government would need to level the field. The EU must press for a comprehensive agreement addressing the state capture and alleged corruption, including independent investigation and monitoring with international help. Macedonia and Kosovo, also with aid, should jointly investigate Kumanovo.

In February 2015, the main opposition party began publishing excerpts from what it said was an illegal wiretap program leaked by unidentified persons. The massive surveillance, from at least 2010 to 2014, seems to have targeted thousands, including nearly all top opposition and government officials, as well as ambassadors and media figures. The fraction of published wiretaps focus on what appear to be conversations of senior government persons plotting to subvert elections, manipulating courts, controlling a nominally independent press and punishing enemies. Many who should be responsible for dealing with apparent illegalities are themselves implicated.

In the midst of this crisis, a police raid in Kumanovo on 9 May found a heavily armed group of ethnic Albanians, including former liberation army fighters from Kosovo. By the time fighting died down the next day, a multi-ethnic neighbourhood was destroyed, eight police were dead and 37 wounded; ten gunmen were dead and about 30 in custody. Top Macedonian and Kosovo officials had advance knowl­edge of at least some of the group’s activities, but much remains worryingly obscure, including its plans in Macedonia, possible allies on both sides of the border and many details of the police operation.

The incident did not spark ethnic conflict. Ethnic Albanians, roughly a quarter of the population, deeply resent what they perceive to be their second-class status and unequal treatment in a state dominated by ethnic Macedonians. They had expected more from the 2001 Ohrid Framework Agreement (OFA) that ended the incipient civil war and was meant to give them a power-sharing role in a unitary state. For now, there is little constituency for fighting. While the inter-ethnic peace has proven resilient, however, further wiretap releases or a new deadly incident could raise the risk quotient unpredictably.

Macedonia appeared for a time to be building a modern, transparent state and integrating its ethnic-Albanian community, but that progress has ceased, even reversed, at least since a 2008 Greek veto resulting from the two countries’ eccentric dispute over the republic’s name blocked the prospect of EU and NATO integration indefinitely. The wiretaps, which appear to illustrate that governing parties have entrenched their power and privileges through corruption and criminality, have also dramatically compromised the ruling coalition’s ethnic-Albanian partner. Prime Minister Nikola Gruevski, who has denied any wrongdoing, and opposition leader Zoran Zaev are playing high-stakes poker at the EU-sponsored talks, while some of the tens of thousands of activists who held duelling political rallies in the centre of Skopje in May remain encamped outside government and parliament buildings.

The EU, which has a direct stake in the threat to regional stability and a responsibility to assist a country to which it has granted membership candidacy status, should redouble efforts to persuade Macedonia’s leaders to restore trust in government by reaching an inter-party agreement that commits to:

  • establishing through normal parliamentary procedures an interim government with appropriate membership of all main parties, whose main task should be to implement reforms necessary for credible elections by April 2016 (two years early), especially those related to voter lists, equal media access and abuse of office for partisan purposes;
     
  • adopting a law in parliament establishing two independent commissions (“A” and “B”), both with authority to request and receive active expert help from the EU, U.S. and others. The mandate of “A” should be to assist with and monitor the transitional government’s efforts with respect to preparing credible early elections; The mandate of “B” should be to deal with the wiretaps, including investigation into the crimes and corruption they appear to show;
     
  • accepting that the transitional government will remain in office and early elections will not be held unless Commission “A” determines that benchmarks have been met, and implementation is sufficiently advanced; and
     
  • working to improve implementation of the OFA by ensuring equal representation of ethnic Albanians at all levels of public office; a fair share of government investment in ethnic-Albanian areas; and respect for language equality.

The inter-party agreement should further commit Macedonia’s leaders to:

  • seek a joint Macedonia-Kosovo investigation into the Kumanovo incident, with expert assistance from EU and U.S. agencies, in order to improve the security situation and prevent future attacks; and
     
  • improve bilateral relations with Kosovo, for example by holding regular joint cabinet meetings and cooperating on border monitoring.

Skopje/Brussels, 9 July 2015

Subscribe to Crisis Group’s Email Updates

Receive the best source of conflict analysis right in your inbox.