Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија
Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија
Report 149 / Europe & Central Asia

Maqedonia: Nuk Ka Vend Për Vetëkënaqësi

Ndodhitë më të vonshme kërkojnë që krijuesit e politikës të revidojnë në mënyrë thelbësore vlerësimin konvencional që Maqedonia është nga pikëpamja politike "tregimi (storia) më i suksesshëm" në gadishullin Ballkanik.

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

PËRMBLEDHJA

Ndodhitë më të vonshme kërkojnë që krijuesit e politikës të revidojnë në mënyrë thelbësore vlerësimin konvencional që Maqedonia është nga pikëpamja politike "tregimi (storia) më i suksesshëm" në gadishullin Ballkanik. Në të vërtetë, Maqedonia edhe më tutje mbetet një shtet post konfliktuoz me zbatim të dobët, si edhe më tutje mbetet si shtet me rrezik të madh. Maqedonia mbetet e paaftë që të ndikojë -- operacionalisht ose politikisht -- që t’ju përgjigjet plotësisht sfidave të saja të sigurisë pa e çrregulluar baraspeshimin etnik të pasigurtë. Vetëm se analizat e qarta dhe themelore të dinamikës se shqetësimit që po vazhdon në Maqedoni -- prej kriminalitetit dhe politikës së dobët deri tek e njejta ekonomi e dobët dhe korrupcioni -- do ti lejojë shtetit që për shumë pak evitoi luftën para dy viteve që të sigurojë stabilitet afatgjatë. Të jemi më specifik, Maqedonia edhe më tutje nuk mundet që të veprojë pa prezencën e forcave ndërkombëtare të sigurisë.

Është e vërtetë se qeveria e re e moderuar e Maqedonisë, e udhëhequr nga Kryeministri Branko Crvenkovski dhe nga ish udhëheqësi i rebelëve (kryengritësve) Ali Ahmeti, ka patur suksese. Që të  dy këta njerëz i mbeten besnik marrëveshjes paqësore të Ohrit dhe unitetot të shtetit. Që kur ata i fituan zgjedhjet e vitit 2002, Maqedonia ka eksperiencuar  një freskim të dukshëm të retorikës dhe të zërit (tonit). Crvenkovski dhe Ahmeti janë sjellur me përgjegjësi dhe, kohë pas kohe, madje edhe me trimëri në një sëri të çështjeve të ndijshme, përfshirë këtu edhe legalizimin e Univerzitetit të Tetovës (për një kohë të gjatë simbol i tensioneve etnike) si edhe për përdorimin e gjuhës shqipe edhe në Parlament edhe  në pasaportën shtetërore. Gjithsesi, ky përparim në çështjet simbolike nuk ka qenë i ndjekur edhe në çështjet thelbësore. Reformat në sektorin e sigurisë kanë mbetur shumë mbrapa, si edhe decentralizimi dhe tentimet për të zmadhuar numrin e shqipëtarëve në sektorin public -- dy komponentat kryesore të marrëveshjes së Ohrid. Shkatërrimi lidhur me korrupcioni nË nivel të lartë ka ngecur.

Shumë  seriozisht, edhe  kriminelët  edhe ekstremistët edhe më tutje vazhdojnë të paraqiten si kërcënues të drejtëpërdrejtë. Policia mënyrë të dukshmë është duke reflektuar përbërjen e popullatës vendore, por ata  edhe më tutje po mundohen që të imponojnë ligjin  dhe rendin publik. Vrasjet janë shtuar më shumë se  një e treta në krahasim me tre vitet e kaluara dhe një varg i eksplodimeve të bombave, kidnapimeve si edhe plasarritjeve me armë janë shtuar në aspektin e paligjësisë. Komunikimi i vobegët për çështjet e sigurisë shpesh herë ka ushqyer tensionet etnike mbrenda në qeveri si edhe midis komuniteteve, e kjo më shume se ndonj dhune të organizuar "pan -- shqipëtare", është rreziku më i madh aktual për stabilitetin.

Këta çështje u dukën në pah në fillim të shtatorit të vitit 2003 kur policia ndërmorri një aksion të rëndë dhe të pasuksesshëm për të zënë një rebel famëkeq shqipëtar gjë që e hidhëroi shumë Ali Ahmetin, duke  e lënë atë politikisht të eksponuar dhe me këtë edhe u paraqit konfrontimi intern më serioz mbrenda qeverisë. Sa edhe për më tepër, ky aksion nuk ndihmoi shumë për rritjen e sigurisë të Maqedonisë. Rebeli edhe më tutje është në liri dhe, përkrahas tentimeve që të jenë në përputhshmëri me çështjet e ndijshme lokale, shumica e shqipëtarëve kanë zhvilluar reafirmimin e dyshimit madje edhe ndaj forcave të përziera policore.

Sipas një ankete rë paradokohshme të bërë nga Kombet e Bashkuara (UN), dy të tretat e plota të maqedonasve dhe të shqipqtarëve presin përsëri më tepër konflikte dhe shfaqin brengosjen e tyre për stagnimin e ekonomisë. Ata që punojnë në shpërndarjen e ndihmave përshkruajnë polarizimin edhe më të madh të komuniteteve etnike në rajon e ish krizës, pasiqë ata edhe më tutje vazhdojnë të ballafaqohen me taktikat e ndryshme të presioneve. Mosmarrëveshjet e hidhëta lidhur me shkollat kanë vë në sfidë ndërhyrjen dhe kanë shfaqur qartë ndarjet e vazhdueshme etnike. Papunësia edhe më tutje mbetet shumë e lartë dhe ka krijuar mundësi potenciale politike për udhëheqësit e paskrrupullt të punëtorëve që  të  nxisin  prishje  të   rendit  publik.  Prospekti  i mëtutjeshëm i jo stabilitetit edhe më tutje ndikon që investimet e huaja të qëndrojnë më larg dhe me këtë  të ngulfatet ekonomia.

Banorët etnik shqipëtarë kanë rezistuar edhe operacionet me qëllim të mirë dhe paraprakisht të lajmëruara të policisë dhe ndonjëherë edhe me mos plotësimin e pagimit të tatimeve, duke e nënvlerësuar ndjenjën e përgjegjësisë së përbashkët që është thelbësore për të patur sukses marrëveshja e Ohrit. Tensioni është në rritje të sipërt midis shqipëtarëve dhe turqve të religjionit të njejtë të cilët po frikësohen se marrëveshja e Ohrit nuk po dërgon kah një "shtet qytetar" por kah një shtet "bi nacional", shtet në të cilin do të dominojnë shqipëtarët dhe maqedonasit.  Ish Kryeministri Lubço Georgievski dhe kryetari i PDSH-së Arben Xhaferi së bashku kanë shprehur dëshirë që të luajnë me shqetësimet (ankthet) dhe me armiqësitë, duke punuar haptazi për shkatërrimin e marrëveshjes së Ohrit dhe duke shkuar aq larg sa që kërkojnë ndarjen etnike të Maqedonisë.

Udhëheqësit e Maqedonisë dhe ndërrmjetësuesit ndërkombëtar shumë shpesh janë ballafaquar me sfidat shtetërore me një ndjenjë të vetëkënaqësisë. Në vend që të ballafaqohen me shpatullgjërësi radikalizmin e Georgievskit dhe Xhaferit, diplomatët në disa raste kanë luajtur rolin e apologjetëve të tyre. Afatet përfundimtare të Ohrit po kalojnë pa asnjë koment, dhe tentimet e rëndësishme siç është rirregullimi i vijës kufitare, dorrëzimi i fuqisë  pushtetit lokal, si edhe shpallja e parashikuar e rezultateve të regjistrimit të popullatës në përgjithsi sjell tkurje. Shumë shpësh Kryeministri Branko Crvenkovski ka dështuar që në tërësi të ngërthejë mandatin e tij të gjërë zgjedhor dhe në vend të kësaj  ai ka bërë implementimin e marrëveshjes së Ohrit në një lojë të shumës zero të bashkëbisedimeve. Ahmeti i moderuar ka toleruar edhe pakompetencën e ministrave të tij partiak dhe është duke vërrejtur se "autoriteti" i tij në mesin e popullatës ka degraduar në masë të madhe. Disa nga simpatizuesit e tij dyshojnë se Kryeministri e bën këtë me qëllim që të krijojë imazh të keq për partinë e tyre.

Mungesa e tentimeve me më shumë brengosje për të implementuar dhe për të përqafuar me të vërtetë marrëveshjen e Ohrit, vendosjes së rendit publik dhe sgtetit ligjor, lufta kundër korrupcionit dhe stimulimi i ekonomisë, mundet shumë lehtë të shparrtallojë qetësinë relative që është prezente. Misioni ushtarak i suksesshëm i Komunitetit Eurpojan "Konkordia" duhet të qëndroj në vend edhe pas datës së paracaktuar të 15 dhjetorit, përderisa në tërësi nuk vendoset misoni policor "Proxima", dhe derisa policia dhe qeveria e Maqedonisë nuk janë plotësisht të aftë  të kryejnë operacione të suksesshme dhe të   pengojnë

rrëzimet politike. Maqedonia duhet të mbyllë dyert e trashigimisë të konfliktit të vitit 2001. Nuk egziston asnjë arsye për shtetin dhe për zyrtarët ndërkombëtar që të injorojnë nevojën pëv të vendosur një mekanizëm që të shqyrtojë mundësitë e shumta të rasteve të mundshme të krimeve të luftës dhe të ndërtojë kishat dhe xhamitë e rrënuara dhe të zgjedhë çështjen e njëzet njerëzve të zhdukur që edhe më tutje mbesin me status të tillë. Donatorët duhet gjithsesi të insistojnë që institucionet e mediumeve që janë në agoni të cilat ata i mbështesin të fillojnë të funkcionojnë, veçantërisht në lëminë e monitorimit në terren dhe të kontrollimit të fjalimit që shpreh urrejtje.

Gjithsesi, asnjë nga këta hapa muk duken sikur do të ndërmerren pa një vlerësim të vetëdijshëm dhe me më pak vetëlëvdata të të gjitha shënimeve egzistuese deri tani.

Shkup/Brisel, 23 tetor 2003

Executive Summary

Recent events require that policymakers revise substantially the conventional assessment that Macedonia is the foremost political “success story” of the Balkans. In fact, it is an underperforming post-conflict country still very much at risk, unable to tackle – operationally or politically -- its security challenges without upsetting an uncertain ethnic balance. Clear-eyed analysis of the dynamics driving unrest, from criminality and weak policing to an equally weak economy and corruption, is needed if a country that narrowly avoided war in 2001 is to secure long-term stability. Specifically, Macedonia cannot yet safely do without the presence of an international security force.

It is true that the moderate government led by Prime Minister Branko Crvenkovski and former rebel leader Ali Ahmeti has had successes. Both are committed to the Ohrid peace agreement and national unity. Since they won the 2002 election, political rhetoric has become less heated. They have acted responsibly and, at times, even courageously on sensitive issues, including moving toward legalising Tetovo University (long a symbol of ethnic tensions) and use of the Albanian language in parliament and on passports. However, progress on symbolic issues has not been matched by progress on substance. Security sector reform has lagged as has decentralisation and efforts to boost Albanian public sector employment – all key components of the Ohrid agreement. A high profile crackdown on corruption has stumbled.

Most seriously, criminals and extremists continue to present a direct threat. The police increasingly reflect the multiethnic population’s make-up but still struggle to impose law and order. Murders are up by a third over three years, and a series of bombs, kidnappings and shootings have added to the sense of lawlessness. Poor communication on security matters often stokes ethnic tensions within the government and between communities; this, rather than any organised “pan-Albanian” violence, is the greatest current risk to stability.

These issues came to a head in early September 2003 when a heavy-handed police operation failed to capture a notorious Albanian outlaw but infuriated Ahmeti, leaving him exposed politically and presenting the government with its most serious internal confrontation. The outlaw remains at large and, despite efforts to accommodate local sensitivities, many Albanians have developed renewed suspicion towards the police.

According to a recent UN survey, a two-thirds of Macedonians and Albanians expect more conflict amid growing concerns over a stagnant economy. Aid workers describe ethnic polarisation in the former crisis areas, as minorities continue to face multiple pressures. Bitter disputes over schools defy mediation. Unemployment remains high and has created potential for ambitious labour leaders to spark unrest. The prospect of more instability keeps foreign investment low and the economy throttled.

Ethnic Albanians have resisted even benign, well-notified police operations and otherwise tended to undermine the sense of mutual responsibility the Ohrid agreement needs. Tensions have also emerged between Albanians and Turks who fear that Ohrid is producing a “bi-national” state dominated by Albanians and Macedonians. Former Prime Minister Ljubco Georgievski and senior Albanian politician Arben Xhaferi have been all too willing to play on anxieties and animosities, openly undermining Ohrid and even urging Macedonia’s ethnic partition.

Macedonia’s leaders and international mediators have too often approached challenges with complacency. Instead of confronting the radicalism of Georgievski and Xhaferi, diplomats have been their apologists. Ohrid deadlines often slip without comment, while the redrawing of municipal boundaries, transfer of powers to municipalities, and the forthcoming release of census results bring shrugs. Too often Prime Minister Crvenkovski has turned Ohrid implementation into a zero-sum negotiation. The moderate Ahmeti has tolerated ineptitude among his party’s ministers and seen his authority among Albanians slip markedly. Some of his supporters suspect the prime minister of deliberately making their party look bad.

In the absence of a more concerted effort to implement Ohrid, establish law and order, fight corruption and stimulate the economy, the relative calm could soon unravel. Macedonia still needs security assistance. The EU’s “Concordia” military mission should stay beyond its putative end date of 15 December 2003, until its “Proxima” police mission is fully established and has made up key intelligence and coordination deficiencies in the security sector, and Macedonia’s police and government are able both to conduct effective operations and manage the political fallout. There is also a need to close out the legacy of the 2001 fighting. There are no excuses for further delay in screening the handful of potential war crimes cases, rebuilding a half-dozen destroyed churches and mosques and resolving the twenty missing persons cases. Donors must insist that moribund media institutions they fund begin to function, particularly in the monitoring and control of hate speech.

However, none of these steps is likely to be taken without a more sober, less self-congratulatory assessment of Macedonia’s track record to date.

Skopje/Brussels, 23 October 2003

Op-Ed / Europe & Central Asia

Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија

На крајот на летото Македонија прогласи вонредна состојба и привремено ги затвори своите граници со Грција и Србија. Малата балканска нација се придружи на поголемиот дел од Европа во паничниот, слабо разгледан и лошо имплементиран одговор на трагедијата со азилантите. Македонија е ситен играч во таа криза, која што достигнува димензии на Voelkerwanderung – масовно движење на лица со размери невидени на континентот после падот на Римската Империја. Но, како што летото преминува во есен, Македонија мора брзо и конструктивно да ѝ пристапи на нејзината домашна криза или да ризикува насилни судири.

Таа рано годинава се соочи со два шока: скандал со прислушувани разговори кои што открија корумпирана апаратура во рацете на владеачката партија; и престрелка во етнички мешаното Куманово помеѓу полицијата и група вооружени етнички Албанци, од кои повеќето од Косово, која што резултираше со најголема регионална загуба на животи во последната деценија. Затоа што дискредитираните државни институции не можат да се справат сами, Европската Унија предводеше медијација која заврши со договор помеѓу четирите главни партии на 15ти јули. Со овој договор, тензиите се намалија доволно за Македонците да можат непречено да го искористат августовскиот одмор. Главните тестови, вклучувајќи пополнување на значителни пропусти и двосмислености, сега мора да се одработат. Ниту поновата историја, ниту пак знаците дека старите политики се враќаат на сцена, не оставаат многу простор за доверба.

Главната опозициона партија – Социјалдемократскиот Сојуз на Македонија (СДСМ), во февруари започна со објавување на извадоци од она што се нарекува нелегална програма за прислушкување, обезбедена од неидентификувани лица. Целта на масовното следење, од најмалку 2010 до 2014 година, биле илјадници лица, вклучувајќи ги скоро сите главни функционери на водечката и опозиционата партија. Делот од објавените прислушкувани разговори е фокусиран на разговори помеѓу високи функционери на владата во кои очигледно се заговара за местење избори, манипулирање судови, контролирање на печатот и казнување на непријателите. Многу од оние кои би требало да се справат со очигледните нелегалности се вмешани. 

Сред целата оваа ситуација, полициската акција во Куманово на 9ти мај доведе до престрелка која остави зад себе цела населба во рушевини, осум мртви полицајци и четиринаесет мртви меѓу вооружените напаѓачи, како и 37 ранети полицајци и околу 30 притворени напаѓачи. Голем дел од тоа што се случи таму остана неразјаснето, вклучувајќи го и планот на групата, нивните можни сојузници од двете страни на границата, како и деталите од полициската операција.

Етничките Албанци, кои сочинуваат скоро четвртина од македонското население, се огорчени од она што ти го сметаат за второкласен статус во држава водена од етнички Македонци. Тие очекуваа повеќе од Охридскиот рамковен договор од 2001 којшто стави крај на зародишот на граѓанска војна и имаше за цел да им даде поделба на моќ во унитарна држава. Засега нема голема волја за борба, но сè додека меѓуетничкиот мир не се покаже како одржлив, понатамошни откривања на прислушкуваните разговори или некој нов смртен инцидент може напредвидливо да ги зголеми ризиците.

Откако,после распаѓањето на Југославија, излезе релативно недопрена и после Договорот од Охрид, изгледаше дека Македонија гради модерна и транспарентна држава која ги интегрира етничките Албанци во општеството, но напредокот престана, односно се влоши после грчкото вето во 2008, кое поради нерешениот спор со името, на неодредено време ја блокираше македонската интеграција кон НАТО и ЕУ. Прислушкувањето, кое покажува дека владеачките партии се здобиле со моќ и привилегии преку корупција и криминал, драматично го компромитира и етнички-албанскиот партнер кој е во владеачката коалиција. Премиерот Никола Груевски (Демократска партија за македонско национално единство, ВМРО-ДПМНЕ), којшто негира каков било престап, и опозициониот лидер Зоран Заев играат покер со висок влог.

Јулскиот договор бара од Груевски, кој ја води земјата од 2006та, да даде оставка на 15ти јануари. Преодната влада, чии клучни министерства -вклучувајќи го и она за внатрешни работи - би биле водени од опозицијата која ќе има и право на вето при изборот на другите министри, како на пример оној за финансии, треба да ги подготви изборите кои ќе се одржат 100 дена подоцна, а две години предвремено - на 24ти април. Со ова би се задоволиле поголемите барања коишто изнесоа илјадници на улиците пролетва и на почетокот на летото: оставка на Груевски и предвремени избори.

Други клучни одредби на договорот ги обврзуваат партиите да ги подобрат институциите кои имаат клучна улога во спроведување на фер избори. Тука спаѓаат Изборната комисија, Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, како и Бирото за јавна безбедност, Антикорупциската комисија, Управата за јавни приходи и независното судство, кои се од витално значење за идните реформи, без оглед на изборните резултати. Најважно од сè, партиите се согласија дека специјален јавен обвинител ќе биде одговорен за истрагите поврзани со она што беше откриено од прислушкуваните разговори.

Ова ветува многу, но граѓаните на Македонија, како и Европската Унија, знаат дека ѓаволот во Македонија се крие во деталите. Во 2012-2013, откако полицијата ги истера опструктивните пратеници на СДСМ, парламентот го одобри буџетот, СДСМ го бојкотираше Парламентот, а ЕУ стана медијатор на разговорите кои доведоа до договор за решавање на кризата, кој ВМРО првично го прифати, за подоцна да го нарече „тоалетна хартија“, и на крај истиот да не биде имплементиран. Тогаш Брисел испрати виши специјалисти во Скопје за да одржат притисок со цел подобро следење на договорот: Питер ван Хут, поранешен белгиски пратеник и ветеран на претходното фијаско, и Џејмс Хамилтон, поранешен директор на Јавното обвинителство на Ирска, исклучително искусен во помагање на Балканските држави околу владеењето на правото.

Нивната работа е отфрлена. Работните групи формирани од партиите во јули се среќаваат неколку пати, со незабележителни резултати. На повидок е договор околу процедурата за граѓанска иницијатива при регистрирањето за гласање, со цел да се избегнат скокотливите прашања за ревизија на избирачкиот список. Исто така се зборува за менување на начинот на кои се поделени седиштата во Парламентот. За сè друго, ВМРО и СДСМ ги задржаа своите позиции.

Без договор за кандидат до средината на септември, ЕУ ќе беше обврзана да назначи специјален јавен обвинител. Сепак, во последен момент, на 15ти септември, четирите најголеми партии за клучната позиција ја избраа Катица Јанева - непознат обвинител од провинцискиот град Гевгелија, која предава кривично и процесно право на Академијата за судии и јавни обвинители - и ѝ дадоа право сама да одлучи за својот тим и буџет. 

СДСМ го бојкотираше Парламентот, велејќи дека ВМРО со измама ги доби изборите во 2014та. Пред опозицијата да им се врати на своите седишта во Парламентот на 1ви септември, ВМРО усвои голем буџет, за кој СДСМ се сомнева дека ќе се користи за инвестирање во проекти кои би привлекле гласачи. Никој не изгледа заинтересиран да го разоткрие инцидентот во Куманово, што би можело да значи дека поплаките од еничките Албанци се повторно ставени настрана. Накратко, маневрите водат до заклучокот дека концептот на нулта-сума во политиката не сменил многу.

Македонската политика веќе долго се дефинира со острите спротивставувања на ВМРО и СДСМ. Во поголем дел составени од етнички Македонци, и двете партии веруваат дека со правото на водење на земјата, добиваат и право да земат сè, односно настојуваат да го гледаат изборниот успех како дозвола да ја користат државата за свој личен профит.

Освен во периодот од 2006та до 2008ма година, во политиката на етничките Албанци доминира Демократската унија за интеграција (ДУИ), член на владеачката коалиција било тоа со ВМРО или со СДСМ, навидум уште откако беше формирана како политичко движење од страна на ветераните на бунтот во 2001ва. Годините поминати со поранешните непријатели ѝ одзедоа голем дел од бунтовничкиот кредибилитет, а истата е и дел од прислушкуваните разговори во кои се покажува дека соработувала со партнери кои ги омаловажуваат Албанците. Промовирањето на визија за македонски идентитет од страна на Груевски ги остави Албанците да се чувствуваат како странци во туѓа куќа, а нивното незадоволство од одбраната на интересите на заедницата од страна на ДУИ – порасна.
Изборите се одликуваат со измама и повремено насилство. СДСМ ја обвинува ВМРО за корупција и авторитаризам; ВМРО одговара дека кога СДСМ беше на власт, не беше ништо подобра. 

Однадвор владата се гледа како влада чии возови се навреме, но која владее преку страв и заплашување и ја нарекува опозицијата слаба и неорганизирана.
Прислушкуваните разговори, што ЕУ експертите ги сметаат за автентични, покажуваат нелегално следење од невидени размери. Стотици илјади снимки се фокусирани на клучна група од 4000-5000 лица, но разговорите вклучуваат околу 20000 лица во целост. ЕУ експертите заклучија дека очигледниот криминал и корумпирано однесување вклучуваат:

„...очигледна директна вклученост на високи владини и партиски функционери во нелегални активности вклучувајќи изборна измама, корупција, злоупотреба на моќ и авторитет, конфликт на интереси, уцена, ... притисок на државни службеници да гласаат за одредена партија под закана дека ќе бидат отпуштени, ... сериозни прекршувања на постапката за јавни набавки со цел нелегално да се профитира, непотизам и кронизам;... неприфатлива политичка вмешаност [со] судии, како и вмешаност со други наводно независни институции за добивање лична или партиска предност.“

Владата на Груевски не е пионер во корумпираност или во државна контрола во Mакедонија. Практиката на корупција беше вообичаена и за претходните влади, вклучувајќи ја и админстрацијата на СДСМ од 2002 до 2006. Функционерите на ВМРО велат дека, во најлош случај, не го подобриле системот, но, за разлика од СДСМ, имаат способна влада која ја зголеми стапката на вработеност и изгради националната гордост.

ДУИ е во тешка ситуација. И покрај отворениот национализам на ВМРО, ДУИ гледа мала разлика помеѓу Груевски и Заев кога станува збор за интересите на етничките Албанци. Затоа што моментално е на власт, првиот се смета за подобар партнер во некои погледи. Но, влијанието на ДУИ не е ни одблиску она што нејзините поддржувачи го посакуваат. Груевски им додели само скромен дел од буџетот и работните места, но не и национална политика или власт. Повеќето етнички Албанци сакаат целосна имплементација на Охридскиот договор, онака како што тие го гледаат: употреба на нивниот јазик во целата држава, еднаков пристап до добри работни места и значајна улога во водењето на државата. Заедниците се повеќе живеат одделни животи,комуцирајќи малку меѓу себе. Големата сиромаштија владее во областите каде живеат етничките Албанци.

Кризата зеде замав после инцидентот во Куманово. Овој инцидент рашири теории на заговор, меѓу кои и една што доби на популарност кај Албанците и про-опозиционите етнички Македонци – дека владата го исценирала настанот за да го пренасочи бесот од прислушкувањето кон погодна етничка цел.
Многу работи се несигурни: целта на борците, дали некои од нив уште се на слобода или не, нивната поврзаност, доколку таква постои, со македонските власти, способноста да се оперира неказнето на двете страни на границата, и силите што беа распоредени за да се справат со групата. Министерството за внатрешни работи брзо ја одобри операцијата, но ова беше недоволно.
Има неколку јасни работи што загрижуваат. Високите слоеви на моќ во Косово и Македонија знаеле за групата со месеци; многу нејзини членови имале претходно искуство со борење во Македонија. Неколку од нив биле и осудувани таму за прекршоци како грабеж и убиство, но сепак се движеле непречено; групата „ја третирала Македонија како свој сопствен двор“, како што кажа еден дипломат.

Постојат и многу гласини дека некои членови се поврзани со криминал, а посебно со дрога или со македонските безбедносни служби. За поранешните борци, овие приказни ја оддалечуваат групата од наративот за борбата на етничките Албанци, портретирајќи ги како маргинални играчи или криминалци.

Се вели дека клучните членови на групата го отфрлаат договорот од Охрид и дека бараат Македонија да се преуреди во федеративна држава со албанска единица. Ако нивната цел беше да предизвикаат бунт, погрешиле во пресметките. Според сите овогодинешни испитаници на нашата организација, Групата за меѓународни кризи, етничките Албанци немаат никаква желба за повторување на конфликтот. Но Куманово е трауматизирано, а политичката криза што ја обзема земјата претставува сериозен предизвик и за водството на етничките Албанци, чиј кредибилитет е нарушен поради долгите години поминати со корумпирани влади. Влошувањето на оваа криза или уште еден смртен инцидент, без разлика на неговото потекло, може брзо да ги смени ставовите.

Главните проблеми на кризата ќе опстанат и после изборите. Потребно е нешто пофундаментално од менување на местата меѓу политичарите за да може да се пристапи кон она што прислушкуваните разговори го открија, како и кон цинизмот на системот. Дотогаш, Македонија останува ранлива и чувствителна на политичко балансирање со безбедноста до границите на војна и насилни изблици како настанот од Куманово.

Сепак, вели Ерван Фуере, поранешниот Специјален Претставник на ЕУ за Македонија, „да се има само одредници [на патот кон реформи] е бесполезно“,„затоа што политичарите во Скопје се искусни во ’прифаќање понуди, но не и во нивно имплементирање’. ЕУ мора ригорозно да го надгледува она што политичарите ќе го прават во периодот до изборите. 

Нема да биде доволно само да се назначи специјалниот обвинител. Тој функционер мора да поседува не само теоретски широки моќи кои се неопходни за да се извршат задачите зададени со договорот од јули, туку и ресурси за да ги употреби истите. Истрагата треба да добие и техничка помош, која најдобро може да се обезбеди од експерти од ЕУ и од САД. 

ЕУ не треба само да надгледува и да обезбеди експертиза, туку и да ги поврзе процесот на реформи и дијалогот за членство кој се води со главните политички партии и граќанското општество, вклучувајќи го и годишниот извештај за напредокот на земјата-кандидат што Европската Комисија го издава. Потребна е и дополнителна вклученост после април, со мониторинг поекстензивен од оној што е потребен за препораките на земјите-кандидати, сè додека Европската Комисија не е убедена дека напредокот е вистински.

Куманово е посебен проблем, што партиите не би смееле да го игнорираат. Сериозна истрага можа да ги потисне стравовите, да ги расчисти околностите, да го намали ризикот од повторување и да превенира киднапирања за лажни политички или етнички наративи.
Оваа криза покажува дека Македонија е помалку демократија со тешкотии отколку земја на која и треба транзиција кон демократија, нејзините партии често даваат впечаток дека имаат помалку проблеми со преземањето на државата, отколку со тоа кому таа ситуација користи. 

Денес, само мал дел од заедницата на етничките Албанци е подготвен на борба, но многу од нив се разочарани од имплементацијата на Охридскиот договор и се согласуваат со целите кои ги мотивираа некои од напаѓачите во Куманово.
Итно се потребни реформи, поголеми од предвремените избори. Репутацијата на Македонија дека таа е земја скоро и на чело на Западен Балкан е разнишана. Земјата има модерна законодавна и регулаторна рамка која е свртена нанадвор и со тоа ја остава непотистичката машинерија недопрена, до стапка која ги надминува сличните дисфункции во регионот, посебно во Црна Гора и Србија.

Ова е главниот проблем за ЕУ; Македонија разви имунитет кон лековите кои си ги препишува. Знае како формално да го имплементира она што се бара од неа, но и како да се осигура тоа да не направи голема разлика.

Може да е потребено да се помине по патот на слепи обиди и случајни успеси за да се развијат подобри терапии, но третманот веќе одамна требаше да почне и нема реална шанса целосно и сам да се администрира. Влијанието на ЕУ е помало од она што некогаш изгледаше дека е затоа што членството не е на повидок, но Брисел сè уште има најголемо влијание и задржува безбедносни интереси при помагањето со трансформациските промени. Американски помошник-државен секретар беше во Скопје токму пред договорот од јули; Американскиот Амбасадор треба да продолжи да дава поддршка.

Договорот од јули треба да оживее есенва, но исто така треба да доведе до креативна и наметлива соработка со државните власти во надгледувањето на она што навистина се случува со ветените реформи. Брисел треба да се воздржи од ставање каков било печат за одобрение сè додека нема солидна основа за тоа. Мора одблиску да се внимава, затоа што скептичното внимание на политичко ниво носи неприфатлив ризик од уште една балканска трагедија.

This article first appeared in NovaTV.

Subscribe to Crisis Group’s Email Updates

Receive the best source of conflict analysis right in your inbox.