Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија
Внимавајте на македонската криза..може да прерасне во нова балканска трагедија
Briefing 52 / Europe & Central Asia

Emri i Maqedonisë: Zgjidhja e nyjes

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

I. PËRMBLEDHJE

Maqedonia është një storie relativisht e suksesshme në një rajon të goditur nga çështje të pazgjidhura të shtetësisë dhe teritoreve. Që nga konflikti i vitit 2001 me kryengritësit etnikë shqiptarë, angazhimi ndërkombëtar ka kontribuar drejt progresit të integrimit të shqiptarëve në jetën politike. Kjo është mbështetur nga premtimi për integrim në Bashkimin Evropian (BE) dhe NATO, synime këto që bashkojnë maqedonasit etnikë dhe shqiptarët. Mirëpo, strategjia kryesore e NATO-s/BE-së për stabilizimin e Maqedonisë dhe të rajonit nëpërmjet anëtarësimit, ka pësuar ngecje në 2008, për arsye të mosmarrëveshjes mbi emrin me Greqinë. Athina pohon se, duke e quajtur veten “Maqedoni”, kjo e fundit përvetëson një pjesë të trashëgimisë helene, si dhe ka interes në pjesën veriore të Greqisë. Në samit kjo e fundit ka bllokuar anëtarësimin e Maqedonisë në NATO si dhe bisedimet për anëtarësim në BE, deri atëherë kur të zgjidhet kjo çështje. Edhepse mund të jetë mistike për të huajt, mosmarrëveshja prek thellë dhe ndjeshëm ezistencën, sidomos në Maqedoni, si dhe ka implikime serioze në rajon. Palët kanë nevojë që përsëri të kthejnë besimin, ndërsa shtetet anëtare duhet t’u bëjnë presion ayre që të bëjnë kompromis, sidomos që Greqia të respektojë përkushtimin e saj për të mos bllokuar anëtarsimin e Shkupit në organizatat ndërkombëtare.

Përpjekjet për të tejkaluar mosmarrëveshjen me anë të negociatave nën mbikëqyrjen e OKB-së nuk kanë treguar rezultate për më shumë se një dekadë. Në dhjetor 2001, Grupi i Krizave kishte thënë se zgjidhja e kësaj çështjeje ishte vitale për të përforcuar sensin e brishtë të identitetit të maqedonasve, gjë që sfidohet nga tre fqinjë: Greqia, e cila kundërshton emrin e vendit; Bullgaria e cila ka vënë në pikëpyetje ekzistencën e kombit apo gjuhës maqedonase; dhe Serbia, e cila e kundërshton autonominë e kishës së saj. Sensi i identitetit të maqedonasve është sfiduar edhe më tej nga koncesionet e domosdoshme që ata i kanë bërë bashkështetasve të tyre, sipas Marrëveshjes së Ohrit, me të cilën përfundoi konflikti i vitit 2001. Këto kërkojnë që ta kthejnë vendin në një shtet “qytetar”, duke ngritur të drejtat e pakicave shqiptare dhe të tjera, mirëpo njëkohësisht ato zbusin esencën e saj si mëmëdheu i popullit maqedonas.

Më 2001, Grupi i Krizave sugjeroi një kompromis, sipas të cilit emri “Republika Makedonija” në gjuhën maqedonase, do të shfrytëzohej nga OKB-ja dhe të gjitha organizatat e tjera ndërkombëtare, dhe do të njihej nga shtetet anëtare të NATO-s dhe BE-së dhe të tjerët. Sot Greqia e ka forcuar kundërshtimin e saj në NATO dhe në BE. Maqedonisë i ishte dhënë statusi i kandidatit të BE-së më 2005, por jo edhe data për fillimin e negociatave për anëtarësim. Deri më 2008, ajo i kishte përmbushur kriteret për anëtarësim në NATO, mirëpo asaj nuk I’u dha ftesa për anëtarësim. Përveç kërcënimit të Greqisë rreth çështjes së emrit, hapja e bisedimeve për anëtarësim të vendit në BE, po vonohet edhe për arsye të dështimit të saj për të arritur standardet e përcaktuara nga Komisioni Evropian. Për ilustrim, disa mungesa serioze që u panë gjatë zgjedhjeve të qershorit 2008, do të duhet të adresohen në zgjedhjet e vitit 2009.

Përkundër progresit të konsiderueshëm, Marveshja e Ohrit nuk është implementuar në tërësi. Tensionet ndër-etnike dhe rreziku i destabilitetit mbesin akoma. Ambienti rajonal është i brishtë, ndërsa potenciali nga Kosova për të pasur ndikim destabilizues në Maqedoni, ashtu siç ka qenë më 2001, vazhdon. Një vonesë e papërcaktuar drejt integrimit në NATO dhe BE do të mund të dëmtonte atë që është arritur deri më tani drejt stabilizimit të vendit, me pasoja që do të ishin veçanërisht të dëmshme edhe ndaj vetë Greqisë. Mosmarrëveshja mbi emrin është më shumë sesa çështje bilaterale në mes të Shkupit dhe Athinës. Ajo rrezikon që të ndryshojë strategjinë kryesore të NATO-s dhe të BE-së për stabilizimin e Maqedonisë dhe të rajonit nëpërmjet anëtarësimit dhe integrimit. Shtetet anëtare nuk duhet të lejojnë që kredibiliteti i këtyre organizatave të bie viktimë e një mosmarrëveshjeje kryeneçe në mes të Shkupit dhe Athinës, në të cilën përfshihet një nga anëtarët e tyre.

Në samitin e NATO-s, në prill 2008, në Bukuresht, Shkupi sinjalizoi gatishmërinë e vet për kompromis rreth emrit të vendit. Megjithatë, një kombinim i lëvizjeve nga të dyja anët ka prishur ambientin në të cilin mund të zhvillohen bisedimet deri në atë masë sa që të dy vendet tani janë më larg njëra tjetrës se kurdoherë tjetër që nga fillimi i viteve 1990-ta. Vendimi i Maqedonisë më 2007 për të riemëruar aeroportin e Shkupit sipas Aleksandrit të Madh u duk si një kalkulim për të provokuar ndjenjat greke mbi trashëgiminë helene. Duke bllokuar integrimin e Maqedonisë në NATO dhe BE, Greqia u duk se kundërshtoi përkushtimin e saj ndaj Marrëveshjes së Përkohshme të vitit 1995, për të mos lejuar që çështja e emrit të pengojë anëtarësimin e vendit në organizatat ndërkombëtare. Fakti që anëtarët e tjerë të NATO-s dhe BE-së lejuan që një gjë e tillë të ndodhë, ka dëmtuar besimin e Maqedonisë në vullnetin e mirë ndërkombëtar.

Në mënyrë që të rindërtohet besimi dhe që përfundimisht të zgjidhet mosmarrëveshja rreth emrit, duhet të ndërmirren këta hapa:

  • Shkupi duhet të kthejë mbrapa vendimin e tij për emërimin e aeroportit të vet sipas Aleksandrit të Madh, dhe të ndalojë marrjen e hapave që me siguri e provokojnë Athinën;
     
  • Shkupi dhe Athina duhet që së bashku të rishikojnë historinë e përbashkët të rajonit, me qëllim të shmangies së referencave të cilat ofendojnë ndjenjat kombëtare të njëra tjetrës, në literaturat e tyre shkollore;
     
  • të dyja palët duhet të riafirmojnë përkushtimin e tyre ndaj Marrëveshjes së Përkohshme, dhe në pritje të një marrëveshjeje mbi emrin, Shkupi duhet të përdorë vetëm formën e përkohshme – “ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë” – në të gjitha organizatat multilaterale, ndërsa Athina duhet të heqë dorë nga kërcënimet e saj për përdorimin e vetos në NATO dhe BE;
     
  • Shkupi duhet që publikisht të deklarojë se është i gatshëm të pranojë propozimin e fundit të ndërmjetësuesit të OKB-së që “Republika e Maqedonisë Veriore” të jetë emri për të gjitha qëllimet ndërkombëtare;
     
  • Athina duhet të përgjigjet duke njohur identitetin dhe gjuhën kombëtare të fqiut të saj verior si “maqedonase” dhe duke pranuar sigurimin e Shkupit që përdorimi i atij mbiemri nuk do të thotë se ajo ka ndonjë ekskluzivitet apo interes territorial ndaj provincës veriore greke të Maqedonisë; dhe
     
  • shtetet e tjera anëtare të NATO-s dhe BE-së duhet që aktivisht të inkurajojnë Athinën që ajo të zhbllokojë integrimin e Maqedonisë në të dy organizatat, dhe t’i përgjigjet pozitivisht koncesioneve të Shkupit mbi emrin e vendit.

Prishtinë/Bruksel, 12 janar 2009

I. Overview

Macedonia is a relative success story in a region scarred by unresolved statehood and territory issues. International engagement has, since the 2001 conflict with an ethnic Albanian insurgency, brought progress in integrating Albanians into political life. This has been underpinned by the promise of European Union (EU) and NATO integration, goals that unite ethnic Macedonians and Albanians. But the main NATO/EU strategy for stabilising Macedonia and the region via enlargement was derailed in 2008 by the dispute with Greece over the country’s name. Athens claims that, by calling itself “Macedonia”, it appropriates part of the Hellenic heritage and implies a claim against Greece’s northern province. At summits it blocked Macedonian membership in NATO and EU accession talks until the issue is settled. Mystifying to outsiders, the dispute touches existential nerves, especially in Macedonia, and has serious regional implications. The parties need to rebuild trust; member states need to press both to compromise, especially Greece to respect its commitment not to block Skopje in international organisations.

Efforts to overcome the name dispute through negotiations under UN auspices have been fruitless for well over a decade. Crisis Group argued in a December 2001 report that resolving the issue was vital in order to bolster Macedonians’ fragile sense of identity, which is challenged by three neighbours: Greece, which disputes the country’s name; Bulgaria, which has questioned the existence of a Macedonian nation or language; and Serbia, which denies the autonomy of its church. Macedonians’ sense of identity has been further challenged by the necessary concessions they have made to their compatriots pursuant to the Ohrid Framework Agreement that ended the 2001 conflict. These seek to turn the country into a “civic state”, by bolstering the rights of the Albanian and other ethnic minorities, but they also dilute its essence as the homeland of the Macedonian people.

In 2001 Crisis Group suggested a compromise, under which the name “Republika Makedonija”, in Macedonian, would be used by the UN and all other international organisations and be acknowledged by NATO and EU member states and others. Today Greece has upped the ante at NATO and in the EU. Macedonia was granted the status of an EU candidate in 2005 but no date for the start of accession negotiations. By 2008 it had fulfilled the criteria for entering NATO but was not issued a membership invitation. Apart from Greece’s threat over the name issue, the opening of EU accession talks is also delayed by the country’s failure to meet benchmarks set by the European Commission. Notably, serious shortcomings that came to light in the June 2008 elections will need to be addressed in elections in 2009.

Despite considerable progress, Ohrid has not been fully implemented. Inter-ethnic tensions and a risk of instability remain. The regional environment is fragile, and the potential for Kosovo to have a destabilising influence on Macedonia, as it did in 2001, continues. An indefinite delay to NATO and EU integration could undermine what has been achieved in stabilising the country, with consequences that would be particularly harmful not least for Greece itself. The name dispute is more than a bilateral issue between Skopje and Athens. It risks derailing the main strategy of both NATO and the EU for stabilising Macedonia and the region through enlargement and integration. Member states should not allow the organisations’ credibility to fall victim to an intractable dispute involving one of their fellow members.

At NATO’s April 2008 Bucharest summit, Skopje signalled its readiness to compromise on the name of the country. However, a combination of moves by both sides has poisoned the environment in which talks are being conducted to such an extent that the two countries are further apart than at any time since the early 1990s. Macedonia’s decision in 2007 to re-name the Skopje airport after Alexander the Great seemed calculated to provoke Greek sensitivities over the Hellenic heritage. By blocking Macedonia’s NATO and EU integration, Greece appeared to contravene its undertaking in the 1995 Interim Accord not to let the name issue stand in the way of the country’s membership in international organisations. The fact that other NATO and EU members allowed that to happen undermined Macedonian faith in international goodwill.

In order to rebuild trust and finally resolve the name dispute, the following steps should be taken:

  • Skopje should reverse its decision to rename its airport after Alexander the Great and desist from similar moves certain to provoke Athens;
     
  • Skopje and Athens should jointly examine the common history of the region, with a view to avoiding references in their respective educational curricula that offend the other’s national sensitivities;
     
  • both sides should reaffirm their commitment to the Interim Accord, and pending agreement on the name, Skopje should use only the provisional form “the former Yugoslav Republic of Macedonia” in all multilateral organisations, while Athens should drop its veto threats at NATO and the EU;
     
  • Skopje should publicly state its readiness to accept the latest proposal of the UN mediator that “Republic of North Macedonia” be the name for all international purposes;
     
  • Athens should respond by acknowledging the national identity and language of its northern neigh­bour as “Macedonian” and accepting Skopje’s assurance that use of that adjective does not imply any exclusivity or territorial claim over the northern Greek province of Macedonia; and
     
  • other NATO and EU member states should actively encourage Athens to unblock Macedonia’s integration into both organisations and to respond positively to Skopje’s concessions on the country’s name.

Pristina/Brussels, 12 January 2009

Subscribe to Crisis Group’s Email Updates

Receive the best source of conflict analysis right in your inbox.