icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Whatsapp Youtube
ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ትግራይን ተፈጢሩ ዘሎ ጎንጺ ብኸመይ ይፍታሕ
ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ትግራይን ተፈጢሩ ዘሎ ጎንጺ ብኸመይ ይፍታሕ
An Ethiopian Orthodox priest holds a Tigray regional flag during the Tigray People's Liberation Front (TPLF) First Emergency General Congress in Mekelle, Ethiopia, 4 January 2020 EDUARDO SOTERAS / AFP
Briefing 160 / Africa

ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራልን ትግራይን ተፈጢሩ ዘሎ ጎንጺ ብኸመይ ይፍታሕ

ዘካትዕ ዘሎ (ትግራይ ዝሓዘቶ) መረጻ ናይ ምክያድ ዕላማ ኣብ መንጎ መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያን ኣብ ትግራይ ዘለዉ ተናሓናሕቱን ንዝተፈጠረ ወጥሪ ናብ ዝላዓለ ብርኪ ኣድዪብዎ ኣሎ፡፡ ትዂነታት ናብ ጎንጺ ከየምርሕ መራሕቲ ትግራይ መረጻ ናይ ምክያድ ምሽብሻቦም ጠጠው ከብሉ ይግባእ፤ ከምኡ 'ውን ክልቲኦም ወገናት ዘተ ንምግባር ድልዋት ክኾኑን ኣብ መንጎኦም ዘሎ ዘይምርድዳእ ምስ መበቆሉ መምዮም መፍትሒ ክእልሹ ይግባእ፡፡

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

እንታይ ተፈጢሩ ኣሎ?መንግስቲ ቀዳማይ ሚኒስትር አብይ አሕመድንኣብ ትግራይ ዘለዉተናሓናሕቱን፤ክልል ትግራይሥልጣን ፌዴራል ብምንጻግ ክልላዊ መረጻ ንምክያድ ብዝሓዘቶ ትልሚብዝተፈጠረ አፈላላይ ልዕል ናብ ዝበለ መገዲ ጎንጺ ኣምሪሖም ይርከቡ። ትግራይ መረጻብ ናይምክያድ ዕላማኣ ትደፍኣሉ እንተ ኾይና መንግስቲ ኣብይ ተመሪጹ ሥልጣን ዝሓዘዝኾነ ይኹን ሓድሽምምሕዳር ተቐባልነት የብሉን ንክብል ተዳልዩ ኣሎ።


ንምንታይ እዩ ዘገድስ? ኣብይ ዝኾነ ወታሃደራዊ ኢድ ኣታውነት ከመዘይነብር ግልፂ እንተገበረ’ኳ፣ሰበ ስልጣንፌደራል ካልኦት ናይመቕጻዕቲ ስጉምትታት ከምዝወስዱ እናፋራርሑ ከም ምዃኖምመጠን እዚ ኹነታት ነተን ውድባት ናብ ምልታም ክመርሐን ይኽእል እዩ። እቲ እናገደደ ዝመጽእ ዘሎወጥሪ፡ ትግራይ ሕገ መንግሥታዊ ንዝኾነ ሕቶ መሰል ምንጻል ንኽተልዕል ክደፍኣ'ውን ይኽእል፤ እዙይእውን ምስ መንግስቲ ፌዴራልን ክልል አምሓራን ተፈጢሮም ዘለው ተኽእሎ ጎንጽታት ናብ ዝላዓለብርኪንኽበጽሑን ንክብርትዑን ይገብሮም፡፡


እንታይ ክግበር ከ ይግባ? ነቲኹነታት ንምፍታሕ ትግራይ መረጻ ንምግባር ንዝሓዘቶ ዕላማከተህድእ፣መንግስቲ ፌዴራል ብወገኑ (ምስ መቐለ) ክነብር ንዝኽእል ምውጋይ (compromise)ክዳሎ ይግባእ። ኣብ መንጎኦም አዝዩ መሪር ጽልኢተፈጢሩ ስለዘሎ፡ ብኣህጉራዊ ብርኪዘለዉ ባዓልረዚን ሚዛን አካላት ኢዶም ብምእታው ከዳራድሩ አድላይ ክኸውን ዝኽእለሉ ዕድል እውን ኣሎ።ኣብይ ብወገኑ፡ ነቲ ኣብኢትዮጵያ ተቖጽዩ ዘሎ ከይዲ ስግግር ናብ ትኽክለኛ መስመር ንክምለስሃገራዊምይይጥ ምክያድ አድላይ ምዃኑ ክኣምን ይግባእ::

ሓፈሻዊመግለጺ

ፌደራል መንግስቲ ኢትዮጵያን ክልል ትግራይን: ብምኽንያት እቲ ብብርኪ ክልል ክግበር ተሐሲቡ ዘሎ መረጻ ዝፈጠርዎ አፈላላይ ናብ ዝፈለየሉ መስመር ተጓንፎ እናበጽሑ ይርከቡ። ታ ዓዲ 29 ሰነ ኣብ ክልል ኦሮምያ ከም ጀግና ዝረአይ ዝነበረ ደራፊ ምቕታሉ ስዒቡ ብዝተልዓለ ከቢድ ቅልውላው ምኽንያት እናተሓመሰት ትርከብ። ክልል ኦሮምያ ንቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ አሕመድ ብ2010 ዓ.ም ናብ ስልጣን ክወጽእ ዝገበረ ማእኸል ተቓውሞ ምንባራ ይፍለጥ። ሕዚ ካኣ ካሊእ ቅልውላው ገጢምዋ ኣሎ፤ እቲ ባእሲ አብመንጎ አመራርሓ

ፌደራልን ትግራይን ዝተፈጠረ ጎንጺ ውጽኢት እዩ። ኣብዪ ስካብ ሕዚ ምስ ልሂቃን ተገሩ ኣብ ባእሲ ይርከብ፤ ካብዞም ኤሊታት እቶም ዝበዝሑ፡ ኣብይ አብ 2010 ሥልጣን ድሕሪ ምሓዙ ካብ መንግስትን ትካላት መንግስትን ዝሰጎጎም እዮም። ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ፡አብ ሰነ ወርሒ ብኮቪድ 19 ምኽንያት መረጻ ክናዋሕ ከምዝግባእ ዝተበጽሐ ውሳነ ፌደራል መንግስቲ ብምንጻግ፡ክልላዊ መረጻ ንምክያድ ዝወሰዶ ውሳነ ነቲ ውጥረት አዝዩ ናብ ዝለዓለ ብርኪ አብጺሕዎ ኣሎ። ቅድሚ ሕዚ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ነቲ ከይዲ መረጻ ጠጠው ንምባል "አድላይ ዝኾነ ስጉምቲታት ኩሉ" ከምዝወስድ ዋላ’ኳ አፈራሪሑ እንተነበረ፣ ሕዚ ግና ወተሃደራዊ ስጉምቲ ከምዘይወስድ አፍሊጡ ኣሎ። ነቲ ዝተፈጠረ ምስሕሓብ ንሓዋሩ ንምፍታሕ ትግራይ መረጻ ንምግባር ንዝወሰደቶ ቅዋም ክተህደኦን  አዲስ አበባ እውን ምስ ትግራይ ዝግበር ዘተ ተቐቢላ ኣብ ክሊ እቲ መረጻ ንዘሎ ዘይምርድዳእ ሜላ ክትደልየሉ፣ኣብ መንጎኦም  ተፈጢሩ ንዘሎ ምርግጋእ ከይነብር ዝገበረ መሪር ቅያመ’ውን ቀንዲ ምኽንያቱ መሚያ ክተዝሕሎ ይግባእ።

ትግራይ አብዝወሰደቶ ውሳነ ከካትዕ ዝጀመረ፡ ሃገራዊ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ ብምኽንያት ኮቪድ 19 መረጻ ንምክያድ ዝገብሮ ዝነበረ ምድላው ጠጠው ምስ ኣበለ እዩ። አብ ወርሒ ሰነ ብብርኪ ፌደራል አብ ዝተወሰደ ፍሉይ ውሳነ፡ ሓለፍቲ ፌደራል ቢሮ ጥዕና እቲ ሕማም መሊኡ አብ ቁጽጽር አትዩ ኢሎም ክሳብ ዝውስኑ ካብ ትሸዓተ ስካብ ዓሰርተ ክልተ አዋርሕ መረጻ ከይተኻየደ ከምዝጸንሕ ምስ ኣፍለጡ፡ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ቤት ምኸሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ መረጻ ከምዘካይድን እሱ’ውን ካብ 7-10 መስከረም አብዘሎ መደብ ከምዝኸውንን ዕላዊ ገይሩ ኣሎ፡፡

ብመሰረት ክልሰ-ሐሳብ እንትረአ፡ እቲ መረጻ ምክያድ ዘይምክያዱ አብ ትግራይ ውሽጢ አብዝነብር ሚዛን  ሓይሊ ዘምጽኦ አፈላላይ ንእሽተይ እዩ፣ ዋላ እኳ ወዲኡ የለን ማለት ኣይካኣል ‘ምበር። ገዛኢ ፓርቲ’ቲ ክልል እቲ መረጻ እንተዝናዋሕ እውን እናማሓደረ ምቕጻሉ አይክተርፍን፣ እቲ መረጻ ተዝግበር እውን ከምዝስዕር ይግመት። ትግራይ ብሕጊ መንጸር መረጻ ምግባር ምኽኣል ዘይምኽኣላ ብብርኪ ኢትዮጵያ ወቕታዊን አገዳስን ሕቶ ኮይኑ ይርከብ። መራሕቲ ትግራይ መረጻ ናይ ምግባር መሰሎም ብሕገ መንግስቲ ዝተረጋገጸ ከምዝኾነን ብፌደራል ንናይ ክልል መንግስትታት ዕድመ ሥልጣን ንምንዋሕ ዝተገብረ ውሳነ ሕጋዊ ዘይምዃኑን ይገልጹ። ሓለፍቲ ፌደራል  ድማ ትግራይ ነቲ ሕገ መንግስቲ ዝተርጎመትሉ መገዲ ልክዕ አይኮነን ብምባል ይነጽግዎ።

ኣብ መንጎ ፌደራልን መንግስታት ክልልን ዘሎ ክትዕ ሱር መሰረቱ፡ ኣብዪን አብቲ ናይ ቀደም ግምባር (ኢህወደግ) አመራርሓ ዝነበሩ ተጋሩ ፖለቲከኛታት ናይ ሥልጣን ቅልስ ዘስዓቦእዩ፣ እዙይ እውን ዝጀመረ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብ 2010 ናብ ሥልጣን ድሕሪ ምድያቡ እዩ ነይሩ። መራሕቲ ትግራይ፡ኣብይ ናብ ሥልጣን ድሕሪ ምድያቡን ብፍላይ ድማ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ምስቲ አብ 2011 ዓ.ም ሓድሽ ዝተመስረተ ውድብ ብልጽግና ክጽምበር ፈቓደኛ ከይኮነ ምስተረፈ፡ ሰበሥልጣን ፌደራል ንውድቦም ንምቕጻዕ ዕላማ ገይሩ ይንቃሳቐስ ከምዘሎ ይኣምኑ። ኣብ መንጎኦም እተፈጥረ እዙይ ጽልኢ ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ እናገደደ መጺኡ ልዑላት ሰበ ስልጣን ህወሓት ብፌደራል ክእሰሩ፣ ምስ ህወሓት ርክብ ዘለወን ኩባንያታት ብፌደራል ንኽምርመራን፣ከምኡ እውን ብወገን ደገፍቲ ኣብይ ‘ህወሓት ዓዲ ንክሕመስ ወፍሪ ይገብር ኣሎ’ ዝብል ኽሲ ክቐርቡ ይራኣዩ ኣለዉ። አብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ዝተገብረ ቅጥለት ስሙይ ደራፊ ኦሮሞ ሃጫሉ ሁንዴሳ፡ ካብቶም ህወሓት ኢዳ አለዎ ተባሂላ ትኽሰሰሎም ጉዳያት ሓደ እንትኸውን፣ ድሕሪ ሞት እቲ ኣርቲስት እታ ሃገር አብ መንጎ ህዝብታት ካብ ዝተራእዩ ጎንጽታት ካብቶም ዝኸፍኡ ዝባሃሉ እቲ ሓደ ክተታኣናግድ ግድን ኮይንዋ ነይሩ።

ኣብዪ ኣብ ቀረባ እዋን አብዝሃቦ መግለጺ፡ ምስቲ መረጻ ተተሓሒዙ ካብዘሎ ምውጣጥ ተበጊሱ ወተሃደራዊ ሓይሊ ንዘይምጥቃምን ንትግራይ ዝተመደበ ናይ ፌደራል በጀት ንዘይምሓዝን ቃል ኣትዩ ዋላ’ኳ እንተነበረ፣ ሓቢሮምዎ ካብዘለዉ ፖለቲከኛታት ውሽጢ፡ ኲናት ንኽካየድ ድፍኢት ዝገብሩ አለዉ። ሰበ ስልጣን ፌደራል ከምዝብልዎ እንተኾይኑ: ትግራይ ንበይና  መረጻ እንድሕር ትገብር ኾይና ዝተፈላለዩ ናይ መቕጻዕቲ ስጉምትታት ንኽውሰዳ እኹል ምኽንያት ምዃኑ ይዛረቡ። እዚ ነቲ ውጥጥ ናብ ጫፍ ክበጽሕ ዝገብር እዩ።ብተወሳኺ፡ እዚኦም ስጉምትታት፡ መራሕቲ ትግራይ ይረአይ አሎ ንዝብልዎ አብ ውሽጢ ፌደሬሽን ኢትዮጵያ ትግራይ ንዘለዋ መሰል ዓርሰ ምምሕዳር ናይምብህጓግ አካይዳታት ጠጠው ንምባል፡አብ ሕገ መንግስቲ ሰፊሩ ዘሎ መሰል ምንጻል ዓንቀጽ [39] ንኸትግብሩ ከለዓዕሎም ይኽእል እዩ።  እዙይ ድማ ንፌደራል መንግስቲ ጥራይ ከይኮነ ብደቡብ ገጽ ጎረቤታ ንዝኾነት ክልል አምሓራ እውን እዩ ከላዓዕላ።ልሂቃን ኣምሓራ፡ ትግራይ እንድሕር ትንጸል ኮይና ናትና እየን ዝብልወንን ሒዛተን ክትኸይድ ከምዘይግባእ ዝገልጽወን መሬታት ንምሓዝ ክዋግኡ ከምዝኾኑ ይገልጹ ኣለዉ። ከምዚ አብዝመሰሉን ካልኦትን ጉዳያት ዝፍጠር ዕጥቃዊ ምግትታትን ናይ ፌደራል መንግስቲ ተሳታፍነትን ድማ ኣብ ሰራዊት ኢትዮጵያ፡ ብፍላይ ኣብ ማእኸላዊ ብርኪ አመራርሓ ዝተመደቡ ብርክት ዝበሉ ተጋሩ ከም ምህላዎምን ካብውሽጦም ተኣማንነቶም ንክልሎም ዝኾኑ ስለዝነብሩን፡ ኣብቲ ሰራዊት ዘሎ ውሽጣዊ ሓድነት ዝፋታተን ክኸውን እዩ።

እዙይ ከምጽኦ ዝኽእል ሳዕቤን ከቢድ ስለዝኸውን እውን ዝተኸበሩ መራሕቲ አፍሪቃ፣ ዓበይቲ ሽማግለታት ኢትዮጵያን ምስ መራሕቲ ሀይማኖት ብሓባር ብምዃን ክልቲኦም ወገናት ናብ ጎንጺ ንኸይኣትዉ ጽዕንቶ ክገብሩ ይግባእ። መራሕቲ ኢትዮጵያ ብታሪኽ ሓይልታት ገዳም ዝገብርዎ ኢድ ኣእታውነት ከምዝነጽጉ ይፍለጥ፤ ኣብዪ እውን ካብ ገዳም ንዝግበር ጻዕሪ ምሽምጋል ንዘይምቕባል ከዕጠይጥይ ዝኽእል ዋላ እኳ እንተኾነ፡ ብኣህጉር ብርኪ ባዓል ከቢድ ሚዛን ዝኾኑ ሓይልታት ለውጢ ከምጽኡ ይኽእሉ እዮም። ኣቦ መንበር ሕብረት አፍሪቃ ዝኾኑ ፕረዚደንት ደቡብ አፍሪቃ  ሲሪል ራማፎሳ፡ ብኽልቲኦም ወገናት ተደማጽነት ዘለዎ ብምዃኑ ምስ ካልኦት መራሕቲ ብሓባር ብምዃን ናብ ናይ ምይይጥ ጠረጴዛ ንኽመፅኡ አብምግባር ክሰርሕ ይኽእል እዩ። ናይቲ ምይይጥ ዕላማ ትግራይ እቲ መረጻ ዘለዎ ሕጋዊነት ብቤት ምኽሪ ፌደሬሽን ሕገ መንግስታዊ ትርጉም ክሳብ ዝወሃቦ ክተህደኦ ምእማንን ክልቲአን ጉጅለታት አብ መንጎአን ዝተፈጠረ አፈላላይ ንክፈትሓ ዝርርብ ምእንታ ኽገብራ ጽዕንቶ ምግባር ይኸውን። ትግራይ፡ ቤት ምኽሪ ፌደሬሽን መርገጺኡ ብዕሊ ቅድሚ ምፍላጡ ወይ ካኣ ንውሳነኡ ብዘይምቕባል መረጻ ተካይድ እንተ ኾይና ግና፡ እቲ ዝተረፈ ክፍሊ ኢትዮጵያ መረጻ ከካይድ ከሎ ትግራይ ሓቢራ ካሊእ መረጻ ንምክያድ ክሳብ ዝተስማመዐት አዲስ አበባ ንዙይ ውሳነ ክትቅበል ይግባእ። ትግራይ ነዚ ሓሳብ እንድሕር ተቐቢላቶ፡ ነቲ ዘይስሩዕ ዝኾነ መስርሕ ዝነብሮ ዕድመ ንኽሓጽር ይገብሮ። ኣብይ ካኣ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ንዘይምውሳድ ዝኣተዎ ቃል ክዕቅብ ኣለዎ።

አስፍሕ ኣቢልና ክንሪኦ ከለና ድማ፡ ቀዳማይ ሚኒስትርን ካልኦት አመራርሓ ኢትዮጵያን ሃገራዊ ምይይጥ ናይ ምድላው አገዳስነት ዝግበኦ ዋጋ ክህብዎ ኣለዎም። ኣብይን ደገፍቱን ግና ድሕሪ 2010 ቅድሚ ሕዚ ተራእዩ ብዘይፍለጥ መልክዕ ተቓወምቲ ሓይልታት ዘለዎም ቅሬታ ኸስምዑ ዝኽእልሉ አጋጣምታት ከምዝረኸቡ ስለዝኣምኑ፡ መድረኽ ምይይጥ ናይምውዳብ ድልየት የብሎምን። ይኹን ‘ምበር ኣብታ ሃገር እናበዝሑን እናገደዱ ዝመጹ በባዕሎም እተሓላለኹ መስመር ኣፈላላያት ምፍጣሮም፡ ከምዙይ ዝበለ ሃገራዊ ምይይጥ ምስላጥ ካብ ዝኾነ ዘበን ንላዕሊ ሎሚ አድላይ ክኸውን ገይርዎ ኣሎ። ናይቲ ዘተ ዕላማ፡ ነቲ ተቖጽዩ ዘሎ ኢትዮጵያ ዝጀመረቶ መገዲ ለውጢ ዕንቅፋት ዝኾኑ ነገራት ምእላይ፣ አብ መንጎ ሓያላት ክልላትን ኣብ መንጎ ደገፍትን ተቓወምትን እቲ ኣብ ቋንቋ ዝተመስረተ ፌዴራል ስርዓት ተፈጢሩ ዘሎ ሰፊሕ ሓጓፍን ምልጋብ ክኸውን ኣለዎ፡፡