icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Youtube
Κύπρος: Προς Γεφύρωση του Χάσματος στο Ιδιοκτησιακό
Κύπρος: Προς Γεφύρωση του Χάσματος στο Ιδιοκτησιακό
Table of Contents
  1. ΣΥΝΟΨΗ
New Hope for Peace in Cyprus
New Hope for Peace in Cyprus
Report 210 / Europe & Central Asia

Κύπρος: Προς Γεφύρωση του Χάσματος στο Ιδιοκτησιακό

  • Share
  • Save
  • Print
  • Download PDF Full Report

ΣΥΝΟΨΗ

Το ιδιοκτησιακό ζήτημα αποτελεί ένα από τα πλέον περίπλοκα ζητήματα για την επίλυση του Κυπριακού, ενώ η απουσία μιας λύσης καθιστά επισφαλή τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι διατηρούν την ιδιοκτησία δεκάδων χιλιάδων κτηρίων και αγροτεμαχίων τα οποία βρίσκονται σε περιοχές ελέγχου της άλλης πλευράς. Ένα πειστικό σχέδιο για τη διευθέτηση των αντικρουόμενων αξιώσεων θα παρείχε σημαντική υποστήριξη στις προσπάθειες για την επανένωση του νησιού και θα αποτελούσε πειστήριο ενώπιον των εταίρων στο εξωτερικό της θέλησης των Κυπρίων για την επίτευξη ενός συμβιβασμού, παρ’όλο που οι εκλογές του 2011 αποτελούν στην ουσία μια διορία για τις τρέχουσες διαπραγματεύσεις. Καθώς, όμως, οι Κύπριοι πολιτικοί και η Τουρκία αδυνατούν να έλθουν σε συμφωνία, το ιδιοκτησιακό ζήτημα ολοένα και περισσότερο προσεγγίζεται εξατομικευμένα και μέσω της δικαστικής οδού –μια διαδικασία, η οποία σε σύγκριση με μια συνολική διευθέτηση, θα αποβεί περισσότερο δαπανηρή, αργή και αναποτελεσματική για το σύνολο των εμπλεκόμενων. Σε περίπτωση απουσίας μιας συνολικής συμφωνίας, βαριές δικαστικές και διοικητικές κυρώσεις, καθώς επίσης και μεμονωμένες ενέργειες Κυπρίων πολιτών θα σημαίνουν πως το ιδιοκτησιακό ζήτημα δε θα μπορεί πλέον να αγνοηθεί ή να αποφευχθεί. Η ανάγκη για νέες ιδέες είναι επιτακτική.

Με την πάροδο του χρόνου μετά τα γεγονότα που οδήγησαν σε μαζικές εκτοπίσεις πληθυσμού –πριν από 47 χρόνια σε ορισμένες περιπτώσεις- πολλές ιδιοκτησίες έχουν παραχωρηθεί από τις τοπικές αρχές σε νέα πρόσωπα, έχουν πουληθεί, καταστραφεί ή αναπτυχθεί σημαντικά. Οι δύο κοινότητες έχουν διαχωριστεί και εγκαθιδρύσει νέες κοινωνικο-οικονομικές δομές στις περιοχές ελέγχου τους αντίστοιχα, έχοντας ζήσει με κλειστά τα σύνορά τους για σχεδόν τρεις δεκαετίες και έχοντας έρθει σε επιφανειακή μόνο επαφή από τη διάνοιξη των συνόρων το 2003. Έχουν, επίσης, υιοθετήσει αντικρουόμενες προσεγγίσεις σε ό,τι αφορά το ιδιοκτησιακό ζήτημα, με τους Ελληνοκύπριους να δίνουν έμφαση στην επιστροφή των ιδιοκτησιών και τους Τουρκοκύπριους στην ανταλλαγή –μια διάσταση η οποία αντικατοπτρίζεται και σε σειρά τοπικών νομοθετημάτων. Υπάρχουν, επίσης, διαφωνίες σχετικά με το μέγεθος και την αξία των περιουσιών που διαθέτει η κάθε κοινότητα σε αμφότερες τις πλευρές του νησιού.

Στα πλαίσια των συνομιλιών για την επίτευξη μιας διευθέτησης έχουν καταβληθεί προσπάθειες για την επίλυση του ζητήματος των περιουσιών, το οποίο άπτεται των ατομικών και συλλογικών ανθρώπινων δικαιωμάτων των 210.000 εκτοπισμένων και των κληρονόμων τους, ποσοστό το οποίο ανέρχεται στο ένα πέμπτο του πληθυσμού του νησιού και την πλειοψηφία του οποίου αποτελούν Ελληνοκύπριοι. Οι προσπάθειες του Γενικού Γραμματέα του Ο.Η.Ε. Κόφι Ανάν κατά το διάστημα 2002-2004 στόχευσαν σε μια συνολική λύση. Αυτές οι προσπάθειες, όμως, απέτυχαν, καθώς επίσης και οι γενικότερες συνομιλίες, αφήνοντας πίσω τους περισσότερα ανοιχτά ζητήματα παρά λύσεις. Ενώ υφίσταται μια γενικότερη συμφωνία για τη δημιουργία μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας στην Κύπρο, οι δύο κοινότητες υιοθετούν εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις σχετικά με το πώς η διζωνικότητα θα επηρεάσει το δικαίωμα της επιστροφής των εκτοπισμένων. Οι Ελληνοκύπριοι υπογραμμίζουν το δικαίωμα των εκτοπισμένων να επιστρέψουν και να απολαύσουν τις περιουσίες τους όπως αυτό κατοχυρώνεται από το διεθνές δίκαιο. Οι Τουρκοκύπριοι τονίζουν ότι θα πρέπει να συνεχίσουν να αποτελούν την πλειοψηφία εντός της ζώνης ελέγχου τους, γεγονός που επηρεάζει τον αριθμό Ελληνοκυπρίων που τελικά θα ανακτήσουν τις περιουσίες τους. Στην πραγματικότητα, λιγότερο από το ένα τέταρτο των Ελληνοκυπρίων ή Τουρκοκυπρίων δηλώνουν πως είναι βέβαιο ή πιθανό να επιστρέψουν στα παλιά σπίτια τους σε περίπτωση που αυτά υπαχθούν στην περιοχή ελέγχου του άλλου συστατικού κράτους.

Με την απουσία μιας πολιτικής διευθέτησης, ολοένα και περισσότεροι Κύπριοι καταφεύγουν σε δαπανηρές και αργές δικαστικές λύσεις. Διεθνή δικαστήρια έχουν καταστήσει την Τουρκία υπόλογη για παρεμπόδιση των Ελληνοκυπρίων να αποκτήσουν πρόσβαση στις περιουσίες τους στο βορρά και της έχουν επιβάλλει χρηματικές κυρώσεις. Παρ’όλα αυτά, τα δικαστήρια αναγνωρίζουν πως όσοι έχουν κάνει χρήση των περιουσιών επί μακρόν έχουν επίσης δικαιώματα και πως οι ιδιοκτήτες θα πρέπει να είναι σε θέση να δεχτούν ανταλλαγή των περιουσιών σε εθελοντική βάση. Ιδιαίτερα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) έχει ενθαρρύνει τους Κυπρίους να βασιστούν στα εγχώρια διορθωτικά μέτρα, όπως η Τουρκοκυπριακή Επιτροπή Ακίνητης Περιουσίας, στην οποία αρκετές εκατοντάδες εκτοπισμένων Ελληνοκυπρίων έχουν ήδη υποβάλει αιτήσεις.

Σε αυτό τον κύκλο των συνομιλιών για την επανένωση του νησιού, ο οποίος ξεκίνησε το Σεπτέμβριο του 2008, οι δύο ηγέτες έχουν συμφωνήσει επί της αρχής για τη διευθέτηση του ιδοκτησιακού ζητήματος μέσω ενός συνδυασμού αποκατάστασης, ανταλλαγής και αποζημιώσεων. Ενδεχόμενος συμβιβασμός θα πρέπει να εξισορροπεί τα δικαιώματα των εκτοπισμένων Ελληνοκυπρίων με αυτά των εκτοπισμένων Τουρκοκυπρίων, και θα πρέπει να λάβει υπ’όψη τις ανάγκες των Τούρκων εποίκων που θα παραμείνουν στο νησί, ο ακριβής αριθμός των οποίων θα προσδιορισθεί με αμοιβαία συμφωνία. Ο εποικισμός αυτός στην Κύπρο αντιβαίνει στο πνεύμα της 4ης Συνθήκης της Γενεύης, όμως τα παιδιά των εποίκων μπορεί να έχουν πλέον γεννηθεί και ζήσει όλη τους τη ζωή στο νησί.

Οι αποτυχίες των προηγούμενων τριών δεκαετιών αποδεικνύουν ότι καμία πλευρά δεν έχει πιθανότητες να επιτύχει την ιδεατή γι’αυτήν λύση, ενώ υπάρχει ανάγκη για ευελιξία. Οι Τουρκοκύπριοι θα πρέπει να αναγνωρίσουν ότι, παρ’όλο που επιθυμούν να διατηρήσουν την πλειοψηφία στο δικό τους συστατικό κράτος, μεταξύ δύο τρίτων και τριών τετάρτων των ιδιοκτησιών στην περιοχή ελέγχου τους ανήκαν σε Ελληνοκύπριους το 1974, οπότε και η διχοτόμηση του νησιού έλαβε χώρα. Θα πρέπει να κατανοήσουν ότι στην ελληνοκυπριακή ρητορεία προσδίδεταιι ιδιαίτερη σημασία στο δικαίωμα της επιστροφής. Οι Τούρκοι και οι Τουρκοκύπριοι ηγέτες θα πρέπει να υπενθυμίσουν στους λαούς τους ότι η διχοτόμηση του νησιού στερείται νομικής βάσης.

Οι πολιτικοί κύκλοι στην Άγκυρα, ιδιαιτέρως, θα πρέπει να καταβάλλουν εκ νέου προσπάθειες και να προχωρήσουν με συνέπεια, ούτως ώστε να διαβεβαιώσουν τους Ελληνοκύπριους για την προσήλωσή τους στην αναζήτηση μιας λύσης, συμπεριλαμβανομένης και της επιστροφής των περιουσιών. Για την Άγκυρα ιδίως, η επ’άπειρον κατοχή θα συνεπαγόταν υψηλότερο κόστος, και σε ό,τι αφορά ενδεχόμενες δικαστικές αποφάσεις και σε ό,τι αφορά την ενταξιακή πορεία της στην Ε.Ε. Οι Ελληνοκύπριοι, από την άλλη, θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπ’όψη τους τις αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων, οι οποίες κλονίζουν την πεποίθησή τους ότι τα δικαιώματα των αρχικών ιδιοκτητών και των κληρονόμων τους υπερισχύουν όλων των υπόλοιπων παραγόντων. Ενδεχόμενη συμβιβαστική λύση θα πρέπει να αντανακλά την αντίληψη πως δε θα μπορούν αυτομάτως όλοι οι Ελληνοκύπριοι να επιστρέψουν στις παλιές τους περιουσίες στα πλαίσια μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας.

Λευκωσία/ Κωνσταντινούπολη/ Βρυξέλλες, 9 Δεκεμβρίου 2010

Op-Ed / Europe & Central Asia

New Hope for Peace in Cyprus

Originally published in The Majalla

As a new round of talks started on February 11, 2014 between Nicos Anastasiades and Derviş Eroğlu—respectively the leaders of Cyprus’s Greek Cypriot and Turkish Cypriot communities—cynicism is rife among ordinary Cypriots. Most people think it will take a miracle of some kind to reach a settlement anytime soon.

This is due to a number of reasons: The four-month delay in starting the talks over what were widely seen as pedantic details, the disappointment of high hopes invested in the 2008–12 talks, and the failure of the 2004 Annan Plan, which was accepted by 65 percent of Turkish Cypriots and most of the international community but rejected by 76 percent of Greek Cypriots.

After all, the goal of the talks, a bi-zonal, bi-communal federation for Cyprus, is not new; the UN-facilitated parameters are much the same, and many of those involved in the talks are veteran negotiators. The process now started is in large part an attempt to revive the round of talks held between 2008–12, itself the fifth major round in nearly four decades.

Three new aspects have, however, excited some diplomatic hopes. The first is that Anastasiades, who was elected as president of the Republic of Cyprus a year ago, has made it clear he is seeking a light federal structure for any new republic, with constituent entities controlling their own borders and citizens having no contact with the central federation government in their daily lives. This is a more realistic approach than that of his predecessors and is more likely to lead to a settlement with the Turkish Cypriots, who are keen to keep as much power in their constituent entity as possible.

The second novelty is that the Greek Cypriot and Turkish Cypriot chief negotiators will soon visit Ankara and Athens respectively, opening up a vital new channel of communication. Especially on the Greek Cypriot–Ankara axis, a lack of trust, and an inability to see that the other side really does want a deal, has long held back progress.

The third new aspect is that the United States has taken a leading role in pressing for this round of talks to start. One reason is the increasingly active world of east Mediterranean energy politics. An American company, Noble Energy, is the main operator working to extract natural gas from deposits discovered in the eastern Mediterranean over the past decade. The most commercial deposits have so far been found in Israeli waters, but there is significant potential in offshore Cyprus too.

The cheapest, quickest, most secure and profitable way to get this gas to market is probably by pipeline to Turkey. But such a pipeline would have to pass through Cyprus’s Exclusive Economic Zone, and a senior Greek Cypriot official tells us there is no chance Nicosia will allow that to happen before a Cyprus settlement is agreed, or, at the least, before there is a very good prospect of one. And if a settlement doesn’t materialize quickly, energy experts say the Israeli developers will choose a more expensive, but more certain, alternative export method, such as a floating terminal that freezes and liquefies the gas to load into tankers.

The US is interested in supporting Israel as its ally appears to seek an insurance policy against Middle East turbulence by building a stronger line to the European Union through closer ties with Cyprus, Turkey and Greece. A gas pipeline linking three or four of these countries would be one way of reinforcing such a strategy. US mediation since March 2013 is also now close to resolving the crisis of confidence between Israel and Turkey.

The best confidence-building measure to help the talks along their way would be for Turkey simply to extend its EU Customs Union to the Greek Cypriots, a measure that was already fully negotiated back in 2005 and is known as the Additional Protocol to the Ankara Agreement. It has been blocked for political reasons in Ankara, partly as a sanction against Greek Cypriots but also because Turkey lost interest in actively pursuing EU membership.

Ratifying the Additional Protocol would be a leap forward on several tracks: it would normalize trade with Greek Cypriots, helping their economy, which was shattered in 2013 by a financial-sector meltdown, and change their perceptions of Turkey; it would clear the principal obstacle to opening fourteen of Turkey’s thirty-five negotiating chapters with the EU; it would almost certainly result in Turkish Cypriots winning tax-free “direct trade” with the EU; and it would greatly improve the atmosphere of the Cyprus settlement talks.

Turkey has shown no sign of doing any of this yet. But, after years of neglecting Cyprus and its EU accession process, Turkey has now announced that 2014 will be a &lsquoYear of Europe.’ In January, Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan visited Brussels for the first time in five years and his foreign minister, Ahmet Davutoğlu, played a crucial part in pushing forward the beginning of this new round of Cyprus talks. Such moves may partly be to shore up domestic popularity after a bumpy year, but they are steps in a positive direction.

Turkey should also undertake sustained outreach to Greek Cypriots. This was successful in 2010, when Prime Minister Erdoğan invited to Istanbul a group of former Greek Cypriot officials, journalists and civil society activists. At the meeting, they were wowed by his repeated assurances that he wanted to do a deal on Cyprus. This visibly began to neutralize one of the most important drivers of the Cyprus dispute: institutionalized Greek Cypriot fear of the intentions of their far bigger and more powerful neighbor.

While all sides would benefit from a settlement—any settlement—failure to make the politically painful compromises necessary to reach an outcome quickly will deepen the de facto partition of the island. Indeed, the level of disconnection between the two communities already looks almost irreversible. Lack of a settlement will leave Greek Cypriots isolated and poorer on the far eastern tip of the EU; Turkish Cypriots will remain stranded with little way to escape integration into Turkey; and NATO-member Turkey will be burdened with, at best, a frozen EU accession process and the steady drain on its resources of propping up the Turkish Cypriot administration. Myriad regional benefits will also likely stay stuck: the EU and NATO will remain unable to share assets; east Mediterranean natural gas will remain orphaned from its most lucrative market in Turkey; and Greece and Turkey will most likely fail to solve their expensive maritime-boundaries dispute in the Aegean.