icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Youtube
Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?
Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?
Nursultan Nazarbayev, President of Kazakhstan, during the United Nations General Assembly on 28 September 2015. REUTERS/Andrew Kelly

Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?

Осы аптада Қазақстанда орын алған бұрын-соңды болмаған наразылық толқынының алдын алу кезінде, Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өз халқының мәселелерін шешетін мемлекет басшысы ретінде өз беделін растады. Алайда, Орталық Азия мемлекетінде туындаған мәселелердің бірде-біреуі ешқайда да кеткен жоқ.

2016 жылдың 1 шілдесінде күшіне енуі мүмкін ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді шетел азаматтарына жалға беру құқықтарын кеңейтуге байланысты наразылықтардың туындауы президент Назарбаевтың Украинада болып жатқан оқиға «сценариінің» тақырыбын қайта көтеруге мәжбүр етті. Сол күні Қызылорда қаласының оңтүстік-орталық бөлігіндегі  митингке шыққан адамдар ЕММЖ-на қарсы шықты. Митинг барысында, оның көшбасшысы Украина экономикасының «бірліктің болмауы, мақсатқа жету сезімінің болмауы, бірде-бір шешімнің қабылданбауы, [адамдардың] басқа әрекеттермен: күреспен, адам өлтірумен, төбелеспен айналысып жатқанының» себебінен толықтай күйрегені жөнінде айтты.

Алайда, Назарбаев жер заңнамасына жер учаскелерін сату жөнінде мораторийді тез арада енгізді, осылайша – ең көп дегенде қазіргі күнге айтқанда – жер учаскелерін сату мүмкіндігі екіталай болатындай етіп, шешуші қадам жасады. Бұл ішкі тұрақсыздық пен дағдарыс, жойылған аумақ және қарулы жанжал сияқты Украина тәжірибесінің Қазақстанда қайталанбауы үшін жасалады.

Алайда бұндай мораторий митингке шыққан адамдардың көптеген мәселелерінің бір бөлігін ғана шешеді. Наразылық кезінде, халық Президенттің алдағы уақытта мәселелерді шешуге асықпаушылығы жөніндегі ұстанымына терең алаңдаушылық білдірілді. Мұнай бағасының төмендеуі, ауылдардың құлдырауы, 75 жастағы елбасының қандай да бір нақты сабақтастық жоспарының болмауы, билікке сенімсіздік және қытайлықтардың  басып кіру қаупі сияқты мәселелер, халық саны Батыс Еуропаның ауданына тең мемлекеттің мәселелерін өшіктіре түсті.

Үкіметтің жерді жалға беру туралы жоспарына қарсы наразылықтар мемлекеттің қалалары бойынша тез тарады. Ол мемлекеттің батыс бөлігінде орналасқан және табиғи ресурстарға бай Атырау қаласында 24 сәуірде басталды, бұндағы байлықтар қоғам арасында кеңінен таралмаған, сол себептен көптеген жұмысшылардың  қаржылық тұрақтылығы және жұмыспен қамтылуы  әлемдегі мұнай бағасының төмендеуіне байланысты тұрақсыз болып отыр. 27 сәуірде наразылықтар Ақтөбе облысының солтүстік-батыс бөлігінде және Семей облысының солтүстік-шығыс бөлігінде өтті. 28 сәуірде халық тобы батыста орналасқан Ақтау қаласының Каспий теңізінің портындағы ЕММЖ-на қарсы шықты. 1 мамырда аздаған жастар тобы мемлекет астанасының іскерлік оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Алматы қаласында полицияға қарсы шықты.

Халықтың наразылық білдіруі кезінде, 2011 жылдың желтоқсан айында Жаңаөзеннің оңтүстік-батыс бөлігінде шамамен он алты ереуілге шыққан мұнайшылар полиция қолынан құрбан болуы себебінен, бұл жолы полиция адамның жарақаттануына немесе адам өліміне әкелуі мүмкін іс-әрекеттен аулақ болды.

Алайда, бұндай жағдай сөзсіз қауырт болды. “Бұрын-соңды болмаған” деген сөз болған наразылықты талқылау кезінде, сарапшылар мен дипломаттар арасында жиі пайдаланылатын болды. Наразылықтың басталу сәтіне тіпті белсенділер де дайын болмаған секілді. Назарбаевтың жерді жалға беруге мораторийді енгізуі жөніндегі хабарландыруы барлығын таң қалдырды.

Көптеген қазақтарды үкіметтің ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді  шетел азаматтарына жалға беруге мүмкіндік беретін жоспарының бұрынғы 25 жылдың орнына он жылға қысқартылғандығы әлі де мазалайды. Олар жер қытай фирмаларына жалға берілгеннен кейін, Қазақстанның егемендігіне қауіп төнетіндігінен күдіктенеді. Бәрінен бұрын, наразылықтар халықтың қазақ көшбасшыларына тіптен көңілінің толмаушылығына, және олардың мемлекет ресурстарына қатысты шешімдерді қабылдауы кезінде халықта  болжамның болмауына  байланысты өтті, мемлекеттің саяси элитасы қазірдің өзінде аяқ астындағы жерді сатып жіберуге дайын.

Назарбаевтың елді 25 жыл бойына басқаруы самодержавиенің тұрақтылығы типі бойынша орындалады, алайда, оның отбасының жиған байлығы байқаусыз қалған жоқ. Нұрлы жол (Светлый путь) бағдарламасын және экономикалық дағдарыстан шығу жоспарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету мақсатында, 2016 жылдың наурызындағы мерзімінен бұрын парламенттік сайлау елеусіз өтті, алайда оның әділеттілігі күмән туғызады. 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алған кезден бастап, авторитарлық үрдістер, сыбайлас жемқорлық және шынайы саяси реформалардың өткізілмеуі және негізінен ресурс көздерінің арқасында экономиканың өсуі қатар жүріп отырды. Осылайша, соңғы экономикалық дағдарыс Қазақстан экономикасына қатты соққы болды. Мұнай өндірісі төмендеді, ұлттық валюта курсы күрт төмендеді, инфляция деңгейі, сонымен қатар жұмыссыздық деңгейі күннен күнге өсуде.

Сондай-ақ, Қазақстандағы Қытайдың рөліне көп көңіл бөлінеді. Қытай елінің Қазақстан экономикасына жаппай инвестициялары және үлкен мөлшердегі несиелері оның экономикасын дамытуда, ал кейде тіпті экономикасын қолдауда үлкен үлесін қосты. Бүкіл Орталық Азия бойынша Қытайдың  ұзақ мерзімді мақсаттарын жүзеге асыруы бойынша алаңдаушылық кеңінен таралған. Саясаткерлер және ірі кәсіпкерлер Қытай елімен миллиардтаған мәмілелер жасасуға қуанышты болса да, елдің көптеген азаматтары Қытайды өз егемендігіне қауіп төндіретін мемлекет ретінде қарастырады.

Ақтөбе жұмысшылары Қытайдың мұнайға бай аймақта өзінің өнеркәсіптік қызметін жүзеге асыруы, соның ішінде көптеген қытай жұмысшыларының қаптап кетуі,  қазақстандық жұмысшылар үшін әділетсіз жалақы төлеу жүйесін, қауіпті еңбек жағдайлары, сондай-ақ жұмыс орындары санының азаюын білдіретіндігін Crisis Group компаниясына хабарлады. Алайда, күмән екі жақта да туындайтыны анықталды. Қытайлық мұнай компаниясының басшысы оған және оның отбасына күнделікті көрсетілетін кемсітушілік себебінен Алматыға қарағанда, Африкада жұмыс жасауды дұрыс көретіндігін айтты. Қытай елі бұндай келеңсіз факторға қарсы тұруға тырыспады, оның орнына ол қоғам деңгейінде кездесетін қиыншылықтарға араласпау саясатын ұстана отырып, жоғарғы деңгейлі мәмілелерді жасасуды дұрыс көрді.

Халықаралық аренада Қазақстан өзін сенімді саяси және экономикалық әріптес ретінде ұсынады, бұндағы мақсаты 2017-2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі орынға ие болуға ұмтылуы. Қазақстан шын мәнінде Орталық Азиядағы ең тұрақты мемлекет болып табылады, алайда халық арасындағы алаңдаушылық күннен күнге өсуде. Астана қаласында орналасқан үкімет шешімдері мен Қазақстанның кең-байтақ ауданында өмір сүретін халықтың пікірі арасында ешқандай байланыс жоқ, бұл астанадағы үйлердің мәрмәрдән және шыныдан жасалған қасбеттері мен өңірлердегі құлдыраған инфрақұрылымды салыстыру кезінде қатты сезіледі.

Қазақстанның әлеуметтік наразылықты төмендету бойынша тәжірибесі үлкен емес. 2011 жылғы Жаңаөзенде орын алған адам өлімі көпшілікті  алаңдатты және барлық күш полицияның жұмысын жетілдіруге жұмсалды. Қазіргі уақытта, ЕММЖ наразылық кезінде шыдамдылығы мен кәсіпқойлығын көрсетті, ал кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған адамдардың жарақат алуы жөніндегі хабарламалары араңдатушылық қана болды. Полицейлердің біліксіздігі немесе қасақана қатыгездігі реформаларды жүргізу үшін басымды фактордың бірі болып табылуы өте маңызды.

Сонымен қатар, үкіметтің әлеуметтік желілермен күрестен аулақ болғаны жөн, себебі оның Қазақстандағы көптеген мемлекеттік және жекеменшік БАҚ-нан айырмашылығы онда талқылаулар және пікірталастар жүргізуге мүмкіндік беретін форумдардың бары болып табылады. Наразылықтар туралы жаңалықтар көп көрсетілген жоқ, ал оның газеттің бас тақырыбына айналуы митингке шыққан адамдарды әдейі жалған тұлғалар ретінде көрсету мақсатында жасалды. 9 мамыр күні Алматы қаласында жоспарланған наразылықты білдіру кезінде, митингті ұйымдастырушылардың бірнешесі полициямен ұсталды, ал басты алаң жабылды.

Барлық өткізілген наразылықтардың мақсаты бір болды, оларға әлеуметтік қысымға ұшыраған халық топтары шықты. Олар өз талабын толық қалыптастырмаған түрде, алайда зор дауысты үкіметке қарсы хабарландырумен өз наразылықтарын білдірді. Ендігі айларда биліктің өзін-өзі ұстауы ол үшін үлкен сынақ болып табылады. Кем дегенде, соңғы болып өткен тәртіпсіздіктер Назарбаевты алдымен өзінің экономикалық даму саясатын қайта қарауды, ал содан кейін саяси реформаларды өткізуге сендіруі тиіс.

Қазақстандықтар парасаттылық көрсеткен жағдайда, посткеңестік Украинадағы өз әріптестерінің тағдырын қайталамайды және тәртіпсіздіктер әлегіне түспейді. Алайда, Қазақстан тұрақсыз ел, ал оның саяси басшылығы посткеңестік дәуірдің өнімі болып табылады, ал оның полицейлік тактикасы тұрақты тексеріс жағдайында ғана жұмыс істей алады. Бұдан басқа, Қытай елінің бұрынғысынша қазақстандық ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге инвестициялар жасау бойынша зор стратегиялық мақсаттары бар. Наразылықтың өршуі күтпеген және алаңдататын жағдай болып табылды, және сол себептен Қазақстан тәуелсіздігінің жаңа тарауына енеді.

Kazakh President Nursultan Nazarbayev attends his swear-in ceremony in Astana on 29 April 2015. AFP/Ilyas Omarov

哈萨克斯坦之压力测试

Kazakhstan’s wish for stability and continuity under long-serving President Nazarbayev trumps the will for political change, especially given turbulence elsewhere on Russia’s borders. But without economic reform, full ethnic equality and a political succession plan, the Central Asian country risks becoming another brittle post-Soviet state vulnerable to external destabilisation.

I. Overview

Actions in Ukraine have altered how Kazakhstan views Russian intent in the former Soviet Union and increased its sense of vulnerability. In response, the administration of President Nursultan Nazarbayev has undertaken measures to strengthen government, protect economic stability and shut down speculation that a Ukrainian scenario could unfold in its northern provinces. A dwindling but still substantial ethnic Russian minority with many grievances faces inward migration in those provinces by ethnic Kazakhs encouraged by official policy to “balance” the region. While it is, for the moment at least, highly unlikely Russia could replicate there what it has done in Ukraine, and Russian diplomats insist it does not want to, Kazakhstan needs to do more to address its internal challenges while its aging president’s prestige and mandate are secure. Priority areas should include economic development, ethnic issues and orderly succession.

International sanctions against Russia, falling oil prices and technical problems at the Kashagan oil field have dulled Nazarbayev’s chief tool for national unity: economic growth. The snap presidential elections held on 26 April 2015 may have been called to ensure that the only president the country has had in a quarter century of independence and who will be 75 in July would obtain a new term while his popularity has not yet been dented by painful economic measures. But this was a short-term expedient; the medium-term outlook remains as Crisis Group described in 2013: Kazakhstan is institutionally weak, overly dependent on a leader with no clear succession plan and riven by uneven social and economic development. These internal problems were serious before the Ukraine crisis; now, they could also offer an entry point for external destabilisation.

Like other former Soviet regions, Kazakhstan had, on independence, a large ethnic-Russian population, a result of Tsarist and then Soviet settlement policies. The Russian language was promoted, and ethnic Russians enjoyed significant advantages. With independence, many, as they did elsewhere, left for Russia, whose government continues to encourage return and actively solicits the loyalty of diaspora Russians. Kazakhstan promoted a similar national ingathering, notably through its policy of attracting Oralmans (Kazakhs from outside its borders). They are encouraged to relocate in particular to the northern provinces that recently had Russian majorities.

The stated basis for much of Russia’s actions in Ukraine – the need to protect Russians suffering discrimination wherever they may be – would be difficult to make plausible in northern Kazakhstan but not impossible. Astana needs to recognise that national and ethnic unity since independence in 1991 has been a thin construction, far too dependent on fealty to Nazarbayev. The Assembly of Peoples of Kazakhstan (APK), a representative body for ethnic minorities he created, should do more to shore up the state’s multi-ethnic, multi-denominational character. Promoting a moderate Islamic identity among Kazakhs and other ethnic groups, while problematic for the Russian minority unless carefully handled, would also assist the fight against extremism, a trend in Central Asia to which Kazakhstan is not immune. Moscow and Astana share an interest in preserving regional stability. The situations of Kazakhstan’s neigh­bours – Uzbekistan is a brittle regime; Kyrgyzstan is politically unstable – and its proximity to Afghanistan should reinforce the need for policies advancing that common interest.

The Ukraine crisis complicates and brings into sharper focus the task Kazakhstan has always faced: to maintain friendly ties with Russia while building its own national identity. Since it became acute in 2014, Astana has been trying to forge a foreign policy that differentiates it from but does not antagonise Moscow, while also reframing its relations with the West. Nazarbayev’s mediation efforts on Ukraine are in part a survival strategy to underscore that Kazakhstan is an independent actor within the former Soviet Union. So are continued talks with the European Union (EU) and persistent efforts to depoliticise the Russian-led Eurasian Economic Union (of which Kazakhstan and Belarus are the other members). With a 7,951-km common border, a sizeable ethnic Russian population, and crucial economic ties with Russia, Kazakhstan must strike a delicate balance. Too much presently hinges on the president’s personal leadership.

To navigate the changing international environment and ensure internal stability, Kazakhstan should:

  • continue to chart a foreign policy with equal emphasis on Russia and the EU, as well as Iran and China, including emphasis on international bodies to which one or more belong, eg, the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE, in which Russia and EU member states participate) and the Shanghai Cooperation Organisation (both Russia and China are members);
     
  • take a recognisable role in the search for resolution of the Ukraine crisis; and in so doing contribute importantly to shaping relations between Russia and other members of the former Soviet Union, while building its prestige as a mediator;
     
  • give senior figures other than Nazarbayev some time on the stage to dispel the perception that he works and leads alone;
     
  • exercise restraint on sensitive language issues (such as substitution of Kazakh for Russian place names) and promote ethnic diversity at all layers of government; encourage Russians to integrate and learn Kazakh; increase the APK’s visibility and work and create conditions for public discussion of ethnicity and citizenship lest these issues be hijacked by malcontents, Kazakh or Russians nationalists or outsiders; and
     
  • prioritise economic development in the regions, not just in Astana.

Bishkek/Brussels, 13 May 2015