icon caret Arrow Down Arrow Left Arrow Right Arrow Up Line Camera icon set icon set Ellipsis icon set Facebook Favorite Globe Hamburger List Mail Map Marker Map Microphone Minus PDF Play Print RSS Search Share Trash Crisiswatch Alerts and Trends Box - 1080/761 Copy Twitter Video Camera  copyview Whatsapp Youtube
Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?
Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?
What Does Kazakhstan’s New Military Doctrine Reveal about Its Relations with Russia?
What Does Kazakhstan’s New Military Doctrine Reveal about Its Relations with Russia?
Nursultan Nazarbayev, President of Kazakhstan, during the United Nations General Assembly on 28 September 2015. REUTERS/Andrew Kelly

Қазақстанда болып өткен наразылықтар басылды – Ұзақ уақытқа ма?

Осы аптада Қазақстанда орын алған бұрын-соңды болмаған наразылық толқынының алдын алу кезінде, Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өз халқының мәселелерін шешетін мемлекет басшысы ретінде өз беделін растады. Алайда, Орталық Азия мемлекетінде туындаған мәселелердің бірде-біреуі ешқайда да кеткен жоқ.

2016 жылдың 1 шілдесінде күшіне енуі мүмкін ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді шетел азаматтарына жалға беру құқықтарын кеңейтуге байланысты наразылықтардың туындауы президент Назарбаевтың Украинада болып жатқан оқиға «сценариінің» тақырыбын қайта көтеруге мәжбүр етті. Сол күні Қызылорда қаласының оңтүстік-орталық бөлігіндегі  митингке шыққан адамдар ЕММЖ-на қарсы шықты. Митинг барысында, оның көшбасшысы Украина экономикасының «бірліктің болмауы, мақсатқа жету сезімінің болмауы, бірде-бір шешімнің қабылданбауы, [адамдардың] басқа әрекеттермен: күреспен, адам өлтірумен, төбелеспен айналысып жатқанының» себебінен толықтай күйрегені жөнінде айтты.

Алайда, Назарбаев жер заңнамасына жер учаскелерін сату жөнінде мораторийді тез арада енгізді, осылайша – ең көп дегенде қазіргі күнге айтқанда – жер учаскелерін сату мүмкіндігі екіталай болатындай етіп, шешуші қадам жасады. Бұл ішкі тұрақсыздық пен дағдарыс, жойылған аумақ және қарулы жанжал сияқты Украина тәжірибесінің Қазақстанда қайталанбауы үшін жасалады.

Алайда бұндай мораторий митингке шыққан адамдардың көптеген мәселелерінің бір бөлігін ғана шешеді. Наразылық кезінде, халық Президенттің алдағы уақытта мәселелерді шешуге асықпаушылығы жөніндегі ұстанымына терең алаңдаушылық білдірілді. Мұнай бағасының төмендеуі, ауылдардың құлдырауы, 75 жастағы елбасының қандай да бір нақты сабақтастық жоспарының болмауы, билікке сенімсіздік және қытайлықтардың  басып кіру қаупі сияқты мәселелер, халық саны Батыс Еуропаның ауданына тең мемлекеттің мәселелерін өшіктіре түсті.

Үкіметтің жерді жалға беру туралы жоспарына қарсы наразылықтар мемлекеттің қалалары бойынша тез тарады. Ол мемлекеттің батыс бөлігінде орналасқан және табиғи ресурстарға бай Атырау қаласында 24 сәуірде басталды, бұндағы байлықтар қоғам арасында кеңінен таралмаған, сол себептен көптеген жұмысшылардың  қаржылық тұрақтылығы және жұмыспен қамтылуы  әлемдегі мұнай бағасының төмендеуіне байланысты тұрақсыз болып отыр. 27 сәуірде наразылықтар Ақтөбе облысының солтүстік-батыс бөлігінде және Семей облысының солтүстік-шығыс бөлігінде өтті. 28 сәуірде халық тобы батыста орналасқан Ақтау қаласының Каспий теңізінің портындағы ЕММЖ-на қарсы шықты. 1 мамырда аздаған жастар тобы мемлекет астанасының іскерлік оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Алматы қаласында полицияға қарсы шықты.

Халықтың наразылық білдіруі кезінде, 2011 жылдың желтоқсан айында Жаңаөзеннің оңтүстік-батыс бөлігінде шамамен он алты ереуілге шыққан мұнайшылар полиция қолынан құрбан болуы себебінен, бұл жолы полиция адамның жарақаттануына немесе адам өліміне әкелуі мүмкін іс-әрекеттен аулақ болды.

Алайда, бұндай жағдай сөзсіз қауырт болды. “Бұрын-соңды болмаған” деген сөз болған наразылықты талқылау кезінде, сарапшылар мен дипломаттар арасында жиі пайдаланылатын болды. Наразылықтың басталу сәтіне тіпті белсенділер де дайын болмаған секілді. Назарбаевтың жерді жалға беруге мораторийді енгізуі жөніндегі хабарландыруы барлығын таң қалдырды.

Көптеген қазақтарды үкіметтің ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді  шетел азаматтарына жалға беруге мүмкіндік беретін жоспарының бұрынғы 25 жылдың орнына он жылға қысқартылғандығы әлі де мазалайды. Олар жер қытай фирмаларына жалға берілгеннен кейін, Қазақстанның егемендігіне қауіп төнетіндігінен күдіктенеді. Бәрінен бұрын, наразылықтар халықтың қазақ көшбасшыларына тіптен көңілінің толмаушылығына, және олардың мемлекет ресурстарына қатысты шешімдерді қабылдауы кезінде халықта  болжамның болмауына  байланысты өтті, мемлекеттің саяси элитасы қазірдің өзінде аяқ астындағы жерді сатып жіберуге дайын.

Назарбаевтың елді 25 жыл бойына басқаруы самодержавиенің тұрақтылығы типі бойынша орындалады, алайда, оның отбасының жиған байлығы байқаусыз қалған жоқ. Нұрлы жол (Светлый путь) бағдарламасын және экономикалық дағдарыстан шығу жоспарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету мақсатында, 2016 жылдың наурызындағы мерзімінен бұрын парламенттік сайлау елеусіз өтті, алайда оның әділеттілігі күмән туғызады. 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алған кезден бастап, авторитарлық үрдістер, сыбайлас жемқорлық және шынайы саяси реформалардың өткізілмеуі және негізінен ресурс көздерінің арқасында экономиканың өсуі қатар жүріп отырды. Осылайша, соңғы экономикалық дағдарыс Қазақстан экономикасына қатты соққы болды. Мұнай өндірісі төмендеді, ұлттық валюта курсы күрт төмендеді, инфляция деңгейі, сонымен қатар жұмыссыздық деңгейі күннен күнге өсуде.

Сондай-ақ, Қазақстандағы Қытайдың рөліне көп көңіл бөлінеді. Қытай елінің Қазақстан экономикасына жаппай инвестициялары және үлкен мөлшердегі несиелері оның экономикасын дамытуда, ал кейде тіпті экономикасын қолдауда үлкен үлесін қосты. Бүкіл Орталық Азия бойынша Қытайдың  ұзақ мерзімді мақсаттарын жүзеге асыруы бойынша алаңдаушылық кеңінен таралған. Саясаткерлер және ірі кәсіпкерлер Қытай елімен миллиардтаған мәмілелер жасасуға қуанышты болса да, елдің көптеген азаматтары Қытайды өз егемендігіне қауіп төндіретін мемлекет ретінде қарастырады.

Ақтөбе жұмысшылары Қытайдың мұнайға бай аймақта өзінің өнеркәсіптік қызметін жүзеге асыруы, соның ішінде көптеген қытай жұмысшыларының қаптап кетуі,  қазақстандық жұмысшылар үшін әділетсіз жалақы төлеу жүйесін, қауіпті еңбек жағдайлары, сондай-ақ жұмыс орындары санының азаюын білдіретіндігін Crisis Group компаниясына хабарлады. Алайда, күмән екі жақта да туындайтыны анықталды. Қытайлық мұнай компаниясының басшысы оған және оның отбасына күнделікті көрсетілетін кемсітушілік себебінен Алматыға қарағанда, Африкада жұмыс жасауды дұрыс көретіндігін айтты. Қытай елі бұндай келеңсіз факторға қарсы тұруға тырыспады, оның орнына ол қоғам деңгейінде кездесетін қиыншылықтарға араласпау саясатын ұстана отырып, жоғарғы деңгейлі мәмілелерді жасасуды дұрыс көрді.

Халықаралық аренада Қазақстан өзін сенімді саяси және экономикалық әріптес ретінде ұсынады, бұндағы мақсаты 2017-2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі орынға ие болуға ұмтылуы. Қазақстан шын мәнінде Орталық Азиядағы ең тұрақты мемлекет болып табылады, алайда халық арасындағы алаңдаушылық күннен күнге өсуде. Астана қаласында орналасқан үкімет шешімдері мен Қазақстанның кең-байтақ ауданында өмір сүретін халықтың пікірі арасында ешқандай байланыс жоқ, бұл астанадағы үйлердің мәрмәрдән және шыныдан жасалған қасбеттері мен өңірлердегі құлдыраған инфрақұрылымды салыстыру кезінде қатты сезіледі.

Қазақстанның әлеуметтік наразылықты төмендету бойынша тәжірибесі үлкен емес. 2011 жылғы Жаңаөзенде орын алған адам өлімі көпшілікті  алаңдатты және барлық күш полицияның жұмысын жетілдіруге жұмсалды. Қазіргі уақытта, ЕММЖ наразылық кезінде шыдамдылығы мен кәсіпқойлығын көрсетті, ал кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған адамдардың жарақат алуы жөніндегі хабарламалары араңдатушылық қана болды. Полицейлердің біліксіздігі немесе қасақана қатыгездігі реформаларды жүргізу үшін басымды фактордың бірі болып табылуы өте маңызды.

Сонымен қатар, үкіметтің әлеуметтік желілермен күрестен аулақ болғаны жөн, себебі оның Қазақстандағы көптеген мемлекеттік және жекеменшік БАҚ-нан айырмашылығы онда талқылаулар және пікірталастар жүргізуге мүмкіндік беретін форумдардың бары болып табылады. Наразылықтар туралы жаңалықтар көп көрсетілген жоқ, ал оның газеттің бас тақырыбына айналуы митингке шыққан адамдарды әдейі жалған тұлғалар ретінде көрсету мақсатында жасалды. 9 мамыр күні Алматы қаласында жоспарланған наразылықты білдіру кезінде, митингті ұйымдастырушылардың бірнешесі полициямен ұсталды, ал басты алаң жабылды.

Барлық өткізілген наразылықтардың мақсаты бір болды, оларға әлеуметтік қысымға ұшыраған халық топтары шықты. Олар өз талабын толық қалыптастырмаған түрде, алайда зор дауысты үкіметке қарсы хабарландырумен өз наразылықтарын білдірді. Ендігі айларда биліктің өзін-өзі ұстауы ол үшін үлкен сынақ болып табылады. Кем дегенде, соңғы болып өткен тәртіпсіздіктер Назарбаевты алдымен өзінің экономикалық даму саясатын қайта қарауды, ал содан кейін саяси реформаларды өткізуге сендіруі тиіс.

Қазақстандықтар парасаттылық көрсеткен жағдайда, посткеңестік Украинадағы өз әріптестерінің тағдырын қайталамайды және тәртіпсіздіктер әлегіне түспейді. Алайда, Қазақстан тұрақсыз ел, ал оның саяси басшылығы посткеңестік дәуірдің өнімі болып табылады, ал оның полицейлік тактикасы тұрақты тексеріс жағдайында ғана жұмыс істей алады. Бұдан басқа, Қытай елінің бұрынғысынша қазақстандық ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге инвестициялар жасау бойынша зор стратегиялық мақсаттары бар. Наразылықтың өршуі күтпеген және алаңдататын жағдай болып табылды, және сол себептен Қазақстан тәуелсіздігінің жаңа тарауына енеді.

Op-Ed / Europe & Central Asia

What Does Kazakhstan’s New Military Doctrine Reveal about Its Relations with Russia?

Originally published in Eurasianet

Without much ado, Kazakhstan adopted a new military doctrine in September, replacing a 2011 document that had become dated. The new document states that Kazakhstan does not have enemies. Yet, Astana seems alarmed enough by Russia’s aggressive actions toward Ukraine since 2014 to have produced a doctrine that is an obvious reaction to Moscow’s hybrid warfare tactics, which include cyber-disruption and propaganda.

Kazakhstan is not alone in sensing that it now lives in a rapidly changing security environment that demands new policies. Belarus, another neighbor of Russia, introduced a new military doctrine in July 2016. But while Belarus made explicit that it is reacting to Ukraine’s fight against Russian-backed separatists and Moscow’s use of hybrid warfare, Kazakhstani authorities have not commented publicly on changes to their military doctrine.

Still, similarities between the new Kazakhstani and Belarussian doctrines abound, and it is not difficult to see the origin of  Astana’s threat assessment. Kazakhstan shares a 7,500-kilometer land border with Russia and northern Kazakhstan is home to a significant Russian minority with deep roots in the region. Though their numbers are dwindling, Russians still account for roughly 20 percent of Kazakhstan’s population. Much to Astana’s irritation, the area is romanticized by some Russian politicians as still being Russian territory. In January 2017, a State Duma deputy, Pavel Shperov, suggested the Kazakhstani-Russian border was not a permanent fixture and that Kazakhstani territory was merely on loan to Kazakhstan.

Kazakhstan pursues a multi-vector foreign policy with Russia, China and the European Union as its main partners. Balancing these relationships allow it to demonstrate that it has the political clout to act more independently of Russia than other Central Asian states.

Kazakhstan pursues a multi-vector foreign policy with Russia, China and the European Union as its main partners.

Still, Astana and Moscow remain very close allies, bound by economic ties through the Eurasian Economic Union and militarily through the Collective Security Treaty Organization, or CSTO, which also includes Armenia, Belarus, Kyrgyzstan and Tajikistan. The CSTO functions as much as a vehicle for Russia’s bilateral security agendas with fellow member states as it does as collective entity. As an organization, it has also redefined what it sees as security threats -- a process that began after the pro-democracy “color” revolutions in Georgia, 2003, Ukraine, 2004, and Kyrgyzstan, 2005. Analysis and recommendations from the CSTO played a pivotal role in shaping Russia’s own military doctrine of 2014, after the annexation of Crimea.

The alleged basis of Russia’s actions in Ukraine is a self-proclaimed doctrine under which Moscow can act as the protector of the rights of Russians experiencing alleged discrimination wherever they may be. The circumstances that prevailed in Ukraine prior to the start of Russian meddling in 2014 are not evident in present-day Kazakhstan. Russia’s concern that Ukraine was drifting toward the EU’s orbit was an underlying motivation for its actions in 2014. There is no reason for Moscow to worry that Astana is tilting toward the EU these days. Meanwhile, the Russian minority in Kazakhstan experiences little or no discrimination.

Just because the circumstances are different, doesn’t mean Kazakhstan isn’t vulnerable. Astana should recognize that national and ethnic unity since independence in 1991 is a thin construction, far too dependent on fealty to President Nursultan Nazarbayev. Kazakhstan’s new military doctrine is explicit about the risks to its borders and also the potential for an outside party to manipulate ethnic populations inside Kazakhstan.

Alongside the outward-looking nature of Kazakhstan’s 2017 military doctrine, there is sharp focus on internal threats. Nazarbayev in the past three years has undertaken measures to strengthen the government, bolster the economy and to resist firmly any speculation that a Ukrainian scenario could happen in Kazakhstan. When citizens protested against plans to lease farm land to Chinese investors in May 2016, Nazarbayev issued a stark rebuke, using Ukraine as an example of what can go wrong if protests get out of hand.

Kazakhstan’s new military doctrine is explicit about the risks to its borders and also the potential for an outside party to manipulate ethnic populations inside Kazakhstan.

Nationalism is growing nonetheless. It not only showed itself during the May 2016 land protests, but also in long-term trends such as renaming previously Russian-language place names to Kazakh. Some Russian politicians see Kazakhstan’s move to Latinize the Kazakh alphabet, which is currently written in Cyrillic, as an anti-Russian move. It is indeed a highly symbolic gesture, one that a Western diplomat described as an act of defiance and post-Soviet national identity-building.

The Russian language has equal status in Kazakhstan, but Kazakh is ascendant, and knowledge of it is required for government jobs. It’s also worth noting that not one of Kazakhstan's ministers has an ethnic Russian background.

Astana has sought to manage its relationship with Moscow as an equal partnership. Its success in doing so is largely attributable to Nazarbayev, who has led Kazakhstan since independence. When the Soviet Union collapsed, Putin was a KGB functionarynt, while Nazarbayev was the already powerful and ambitious First Secretary of the Communist Party of Kazakhstan. With Nazarbayev turning 78 years old next year, a transition in the vast but sparsely populated Central Asian state is inevitable. The crisis in Ukraine has brought into focus the risks of any sort of transition or internal instability in Russia’s neighborhood.

As Nazarbayev ages, political transition is inevitable and unless handled smoothly that transition could be destabilizing. The Kremlin’s military doctrine and its foreign policies are premised on Russia exerting itself as a great power with historical privileges. Kazakhstan understands that in the long-term it could be vulnerable to Moscow’s expansionist tendencies. Its new military doctrine addresses that external risk in a clear-headed and robust manner. But when it comes to the domestic challenges that could provide the very opening required for an assertive foreign power to gain a foothold, Kazakhstan still appears to be sleepwalking.